شناخت انواع کود های ازته گیاهان

آشنایی با کود های ازته گیاهان

نیتروژن (ازت) یکی از عناصر اصلی و ضروری برای رشد گیاه می باشد. در حال حاضر سالانه بیش از ۸۳ میلیون تن نیتروژن به صورت انواع کودهای شیمیایی در جهان مصرف می شود و در ایران نیز از 4 میلیون تن کود مصرفی بیش از ۹۰ درصد آن را کودهای نیتروژنه تشکیل می دهد.

منتها با عنایت به تولید ۷۹ میلیون تن محصولات کشاورزی (زراعی و باغی)، کارایی آن بسیار پایین و لازم است با تمهیداتی (تغییر در منابع و روش های مصرف کودهای نیتروژنه) کارایی آن ها  را اضافه نمود. افزایش جمعیت دنیا باعث افزایش تقاضای مواد غذای شده و از طرف دیگر وجود بیش از حد ازت نیتراتی در آب یکی از مشکلات زیست محیطی به شمار می آید.

مسئولین کشاورزی کشور باید راه حل هایی پیدا کنند تا هر چه بیشتر کارایی جذب ازت توسط گیاهان را افزایش دهند. بکارگیری روش های جدید مدیریتی که بر اساس افزایش کارایی ازت و آب استوار باشد، نمی تواند باعث افزایش تولیدات کشاورزی شود و در این بین راه حل ها انتخاب منابع کودی مناسب می تواند در افزایش کارایی بسیار مؤثر باشد.

شناخت انواع کود های ازته

از انواع کودهای نیتروژنه می توان به آمونیوم بدون آب (NH3)، اوره (Urea)، اوره با پوشش گوگردی (SCU)، سولفات آمونیوم (AS)، نیترات آمونیوم، نیترات فسفات آمونیوم، اوره نیترات آمونیوم (UAN) و کود کامل ماکرو اشاره نمود.

شناخت انواع کود های ازته

کدام یک از منابع کود نیتروژن مناسب تر است؟

این معمولا سوالی است که متأسفانه جواب ساده ای نداشته و مثل اکثر سئوالات زراعی یک راه حل یا پاسخ سریع ندارد و به علاوه بطور ثابت و در همه شرایط اقلیمی و زراعى قابل اعمال نیست. وقتی در مورد منابع نیتروژن تصمیم گیری می شود باید مسائل اقتصادی، شرایط خاک و اقلیم نیز در نظر گرفته شود.

در زیر به طور خلاصه در مورد برخی از منابع کودهای نیتروژنه بحث می شود:

1.آشنایی با کود آمونیوم بدون آب (NH3)

بخاطر این که آمونیوم بدون آب دارای ۸۲ درصد نیتروژن است به طور تاریخی یکی از منابع ارزان ازت بوده و به این جهت در کشورهای غربی کود نیتروژنه غالب است. با توجه به ماهیت گازی شکل آن، این کود باید به داخل خاک مرطوب تزریق شود و بدین خاطر هزینه مصرف آن افزایش می یابد.

اگر وسایل موجود قبل از لوله های تزریق خوب آب بندی نشده باشند، مقدار زیادی از ازت به صورت گاز به هدر خواهد رفت. همچنین برای ممانعت از تلفات این کود به صورت تصاعد گاز باید دقت لازم بشود تا آمونیوم بدون آب حداقل به عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتی متری خاک تزریق شود.

این موضوع بخصوص در مواردی که بلافاصله بعد از |کوددهی، کاشت بذر انجام می شود، بسیار مهم تر است. چون آمونیوم بدون آب ممکن است به بذر نیز صدمه بزند. آمونیوم بدون آب که دارای مزایا و معایبی نیز می باشد. از جمله مزایای آن این که به راحتی قابل استفاده در خاک بوده و سریع جذب گیاه می گردد.

از معایب آن این که ماده ای خطرناک است و باید تحت فشار نگهداری شود و برای مصرف وسایل بخصوصی نیاز داشته و برای بالا بردن امنیت کاری آن، باید روش حمل و نقل و مصرف صحیح آن به کارگران آموزش داده شود

اصولا آمونیوم بدون آب جگونه کودی است؟

در پاسخ به اینکه اصولا آمونیوم بدون آب چیست؟ و چرا جابجایی آن مشکل است بایستی گفت که آمونیوم بدون آب یک ماده شیمیایی است که از یک قسمت نیتروژن و سه قسمت هیدروژن تشکیل شده و خصوصیات این کود آن را به عنوان یک ماده خطرناک در کشاورزی به حساب آورده است.

گاز آمونیوم بدون رنگ و دارای بوی مشمئز کننده می باشد. برای مصارف کشاورزی باید تحت فشار قرار گیرد تا به مایع تبدیل شود و در حالت مایع باید در تانکرهای مخصوص که بتواند فشار ۲۵۰ پوند بر اینچ  یا در حدود ۱۸ اتمسفر را تحمل نماید، نگهداری شود .

هنگامی که فشار کم شود مایع تبدیل به گاز می شود. وقتی آمونیوم بدون آب با آب تماس بگیرد سریع با آن ترکیب شده و در صورت تماس با بدن انسان باعث سوزش می شود. همچنین آمونیوم بدون آب به نقاط حساس بدن مثل چشم بیشتر صدمه می زند. فلزاتی مانند مس و روی در قبال آمونیوم مقاوم نیستند.

برای نگهداری آن باید از مخازنی که از فولاد مخصوص یا فلزات مقاوم دیگر ساخته شده اند، استفاده کرد.

به علت خطرات کار با آمونیوم بدون آب باید تسهیلات برای مراقبت های ویژه فراهم باشد و کمک های اولیه نیز در دسترس و موجود باشد و همیشه باید مقدار زیادی آب تمیز همراه تانکرهای حاوی آمونیوم حمل شود تا فرد آسیب دیده بتواند سریعا برای شستن چشم و بدن از آن استفاده نماید.

نکات ایمنی در موقع استفاده از کود آمونیوم بدون آب

افراد باید از لباس های مخصوص ماسک و ضد گاز که چشم و ریه ها را محافظت می کند استفاده کنند. از دستکش های مخصوص و بلند و همچنین پیراهن محکم غیر قابل نفوذ باید استفاده شود.نگهداری و استفاده از آمونیوم بدون آب باید طبق استانداردهای جهانی صورت گیرد.

مثلا رنگ تانکرهای حمل باید شفاف باشد تا نور را منعکس کند و باعث ایجاد گرما در روی سطح تانکر نگردد باید همیشه والو مخصوص تنظیم فشار داخل تانکر مربوطه سالم باشد تا  دستگاه تنظیم شود.

با توجه به این که خیلی از مشکلات و حوادث موقع جابجایی به وجود می آید، باید دقیقا مطابق با دستورالعمل طرز کار با دستگاه عمل نمود. طبق قانون افراد کمتر از ۱۰ سال حق کار با دستگاه مربوط به استفاده از آمونیوم بدون آب را ندارند و باید حتی الامکان فشار مایع درون تانکر ۵ تا ۱۰ پوند کمتر از ظرفیت مخزن باشد و نباید بیش از ۸۵ درصد ظرفیت تانکر پر باشد.

علاوه بر آنکه آمونیوم بدون آب به عنوان کود به کار می رود به علت جذب رطوبت، آمونیوم بدون آب برای بعضی زراعت ها مثل ذرت علوفه ای به عنوان یک عامل جلوگیری کننده از بیماری های قارچی دانه نیز بکار می رود.

نکات ایمنی در موقع استفاده از کود آمونیوم بدون آب

2.آشنایی با انواع کود اوره ( Urea)

اوره از ترکیب آمونیاک و گاز کربنیک در شرایط حرارت و فشار بالا تولید می شود. درصد ازت آن بیش از دو برابر ازت سولفات آمونیوم (۲۱ درصد) است. اوره از نظر واحد ازت مناسب ترین کود جامد می باشد.

اوره در خاک هیدرولیز شده و به کربنات آمونیوم تبدیل می شود و می تواند مستقیما مورد استفاده قرار گرفته و یا توسط میکروارگانیزم ها به نیترات تبدیل و به مصرف گیاه برسد. اوره به صورت دانه های سفید کوچک است و اصطلاحا به کود شکری معروف است. متأسفانه بیش از ۹۰ درصد کود ازتی مصرفی در ایران را به خود اختصاص داده است.

اوره با 46 درصد ازت یکی از پر مصرف ترین کودهای جامد است. درصد بالای ازت و قیمت پایین، اوره را در کشور به عنوان یک جایگزین مناسب برای آمونیوم بدون آب قرار داده است. باید توجه داشت که پخش سطحی کود اوره در خاک های بدون خاک ورزی دارای مشکلاتی است بطوری که مقدار قابل ملاحظه ای ازت از طریق تصعید هدر می رود.

چون اوره پویایی بسیار بالایی دارد بنابراین در مصرف قبل از کاشت آن بایستی تأمل بیشتری نمود و لازم است در حد امکان مصرف آن به صورت تقسیط مکرر باشد. در حال حاضر درصد بازیافت و کارایی این کود در کشور ما بسیار پایین است.

3.شناخت کود اوره با پوشش گوگردی (SCU)

اوره با پوشش گوگردی (SCU) یکی از کودهای کندرها می باشد که دارای ۳۵ درصد ازت است و به علت داشتن یک لایه از گوگرد روی آن، حلالیت کود کند است و درکود اوره نیز جلوگیری می شود. این کود به علت داشتن گوگرد و آهکی بودن خاک ها در جهت کاهش موضعی pH خاک نیز مناسب می باشد.

گوگرد موجود در SCU باعث بهبود شرایط رشد در منطقه ریزوسفر شده که خود می تواند در جذب بهتر عناصر غذایی به وسیله گیاهان در صورت امکان تبدیل گوگرد به سولفات (اکسیداسیون با کمک باکتری های تیوباسیلوس) مؤثر باشد. تحقیقات انجام شده در چند ساله اخیر بخصوص روی زراعت گندم نشان داده که کارایی اوره با پوشش گوگردی در مقایسه با اوره بیشتر است.

اگر بتوان ۵۰ درصد نیاز نیتروژنی مزارع گندم را قبل از کاشت به صورت SCU و بقیه را به صورت سرک با استفاده از سایر کودهای ازته نظیر اوره یا نیترات آمونیوم تأمین نمود، کارایی کودهای نیتروژنه باز هم افزایش خواهد یافت. 

تحقیق بیشتر در این زمینه مخصوصا در مورد میزان ازت آزاد شده از SCU در طول دوره رشد مورد نیاز می باشد. چه این رقم برای برنج که مدت زمان کوتاه تری تحت شرایط غرقاب به تولید می رسد طراحی شده و على القاعده برای گندم که مدت زمان بیشتری به ثمر می رسد میزان آزادسازی ازت بایستی کمتر از ۲۰ درصد باشد .

شناخت کود اوره با پوشش گوگردی (SCU)

4.شناخت کود سولفات آمونیوم (AS)

این کود از ترکیب آمونیاک و اسید سولفوریک به دست می آید. به علت اسیدزایی هنگام اضافه شدن به خاک، pH ریزوسفر را تا حدودی پایین می آورد. این کود یکی از کودهای مناسب برای خاک های آهکی به شمار می رود. چون هم دارای گوگرد بوده و هم اسید زا می باشد. به دلیل ازت آمونیومی به رس ها متصل و کمتر از سایر کودهای ازتی از خاک شسته می شود.

این کود دارای ۲۶ درصد گوگرد و ۲۱ درصد ازت و از نظر قیمت با توجه به میزان ازت آن یکی از گرانترین کودهای ازتی است ولی مصرف آن برای محصولات باغی و سبزی و صیفی که تولید کننده به دنبال بهبود کیفیت محصولات تولیدی خود می باشد اکیدا توصیه می گردد.

5.شناخت کود نیترات آمونیوم

محتوى 34 درصد ازت است. این کود از ترکیب اسید نیتریک حاصله از اکسیداسیون آمونیوم با آمونیاک بدست می آید. این کود به اندازه مساوی ازت آمونیاکی و نیتراتی دارد و از نظر اسیدزایی یک کود خنثی است. ماده ای است که به راحتی منفجر و مشتعل می شود و از معایب دیگر آن این که مقدار زیادی آب به خود جذب می کند و به صورت کلوخه در می آید.

مشکل قابلیت انفجار را می توان با اضافه کردن کود فسفات آمونیوم و یا سایر مواد برطرف کرد به طوری که لازم است درصد ازت به کمتر از ۲۸ درصد کاهش داده شود، نیترات آمونیوم یک جایگزین برای آمونیوم بدون آب نیز هست.

زیرا حاوی اوره نبوده و این بدین معناست که اگر به روش پخش سطحی به کار رود به شدت اوره دستخوش تصعید نمی شود و همچنین بسادگی در آب حل شده ولی به شستشو و دنیتریفیکاسیون حساس است. به هر حال مصرف آن به صورت تقسیط مکرر در مناطق سردسیر، دیمزارها و باغ های میوه قابل توصیه است.

شناخت کود نیترات آمونیوم

6. شناخت کود نیترات فسفات آمونیوم

کود نیترات فسفات آمونیوم از مخلوط فیزیکی ۸۰ درصد نیترات آمونیوم و ۲۰ درصد دی آمونیوم فسفات بدست می آید (به منظور جلوگیری از خطرات انفجاری کود نیترات آمونیوم). این کود محتوی حدود ۳۰ درصد ازت و حدود ۸ درصد فسفر می باشد.

بدیهی است با رعایت مسائل ایمنی، مصرف آن قبل از کاشت در کلیه مزارع و باغ ها ایده ال می باشد و در نظر است این کود در آینده نزدیکی به طور شیمیایی در کارخانه با ۲۸ درصد ازت که خطر انفجاری نخواهد داشت، ساخته شود.

7.شناخت کود اوره نیترات آمونیوم (UAN)

یکی از کودهای مایع ازتی کود اوره آمونیوم نیترات (UAN) با ۳۲ درصد ازت می باشد که در چند ساله اخیر در اروپا مصرف زیادی پیدا کرده است. مصرف خاکی این کود در خاک های بدون خاک ورزی ممکن است باعث هدر رفت آن شود ولی مصرف آن به همراه آب آبیاری و محلول پاشی می تواند این اثر را کاهش دهد.

UAN به عنوان یک منبع ازتی برای مصرف سرک نیز مناسب است. محلول ۳۲ درصد UAN یک کود ازته محلول است که از حل کردن اوره و نیترات آمونیوم در آب به دست می آید و تقریبا نصف ازت آن از اوره و نصف دیگر از نیترات آمونیوم است. نیتروژن به سه صورت آمونیاکی، نیتراتی و به صورت مولکول آلی اوره در محلول ۳۲ درصد UAN موجوداست.

یک چهارم ازت آمونیاک، یک چهارم نیترات و نصف آن اوره است. pH آن تقریبا ۷ و دارای فشار جزئی بخار می باشد. در بعضی مناطق محلول UAN در بردارنده ۲۸ تا ۳۰ ازت می باشد این کار بخاطر جلو گیری از کریستاله شدن در هوای سرد است.

محلول ۳۲ درصد UAN تقریبا برای کدام گیاهان به کار می روند؟

محلول ۳۲ درصد UAN تقریبا برای کلیه گیاهان به طور وسیعی به کار می رود مثلا برای سرک پنبه، سبزیجات، ذرت، چغندرقند، بادام، غلات دانه ای، سیب زمینی و خیلی گیاهان دیگر کاربرد زیادی دارد.

محلول ۳۲ درصد UAN به سرعت قابل دسترس برای گیاهان است. نیتروژن موجود در UAN در خاک به راحتی در دسترس گیاه قرار می گیرد. قسمت نیترات (یک چهارم ازت کل ) به محض این که با ریشه تماس بگیرد قابل جذب است.

قسمت اوره (یک دوم ازت کل) با آب خاک حرکت می کند تا این که توسط آنزیم (اوره آز) هیدرولیز شود و ازت آمونیاکی را به وجود آورد. بعد از هیدرولیز اوره سه چهارم ازت کلی به صورت ازت آمونیاکی در بین مولکول رس ها جا می گیرد و شسته نمی شود.

محلول ۳۲ درصد UAN تقریبا برای کدام گیاهان به کار می روند؟

ازت آمونیاکی برای گیاهان

ازت آمونیاکی برای گیاه قابل دسترس بوده و همچنین توسط ارگانیزم های خاک تبدیل به نیترات می شود و این عمل در طول مدت چند هفته بعد از کوددهی اتفاق می افتد. و کارایی کودهای ازته ای که به خاک اضافه می شوند معمولا تنها وابسته به منبع کودی نیست و مدیریت بهینه منجر به افزایش کارایی در هر سیستم کودی خواهد شد.

طی سالیان دراز کشاورزان غالبا از کودهای جامد از ته بخصوص اوره استفاده کرده اند و در حال حاضر بازیافت کودهای ازته در حدود ۲۰ تا حداکثر ۳۰ درصد می باشد که نسبت به بازیافت جهانی (حدود ۳۳ درصد پائین تر است.

در کشور ما سابقه تحقیق و استفاده از کودهای نیتروژنه (آمونیوم بدون آب و اوره آمونیوم نیترات -UAN) بسیار کم است و پیشنهاد می شود در زمینه مصرف این دو نوع کود در بعضی مزارع آزمایش هایی انجام شود تا از این طریق بتوان در جهت افزایش کارایی و یا به عبارت دیگر درصد بازیافت کودها گامی مثبت برداشت که یقینا از نظر اقتصادی به نفع کشاورزی و مملکت خواهد بود.

ازت آمونیاکی برای گیاهان

8.شناخت کود کامل ماکرو

این کود که معولا با فرمول %۱+۱۵-۱۰-۱۵ ساخته می شود به سه دسته مخصوص مزارع غیر شور با بنیان کلرور پتاسیم (MOP) و مخصوص باغ ها و اراضی شور با بنیان سولفات پتاسیم (SOP) و مخصوص کود آبیاری با بنیان EDTA برای میکروها و سایر منابع کودهای قابل حل توسط بخش خصوص تولید و توسط شرکت خدمات حمایتی کشاورزی در سطح کشور توزیع می گردد. کارایی نیتروژن موجود در این کودها که عمدتا از اوره و سولفات آمونیوم می باشد تحت بررسی است.

منابع مورد استفاده در مقاله شناخت انواع کود های ازته گیاهان

  1.  بابا اکبری، م. و م. ج. ملکوتی. ۱۳۸۶. ضرورت افزایش کارآیی کودهای نیتروژنه در کشور، قسمت اول: تعاریف و مثال های کاربردی. نشریه فنی شماره ۶۲۵. موسسه تحقیقات خاک و آب، انتشارات سنا، | تهران، ایران.
  2.  داودی، م. ح. ع. ح. ضیائیان، م.ج. ملکوتی، م. لطف اللهی ون. سعادتی. ۱۳۸۲. بررسی کارایی کودهای از ته محلول، کندرها و گوگرد بر عملکرد برنج و گندم. سمینار ملی تولید و مصرف گوگرد در کشور. مشهد، ایران.
  3. لطف اللهی، م.، م.ج. ملکوتی وح. صفاری. ۱۳۸۳. افزایش کارایی نیتروژن با استفاده از اوره با پوشش گوگردی در خاکهای با بافت سبک کرج. صفحات ۷۵۸-۷۵۱. از کتاب ملکوتی و همکاران روشهای نوین تغذیه گندم (مجموعه مقالات)  دفتر طرح خودکفایی گندم. وزارت جهاد کشاورزی، تهران، ایران.

برای عضویت در کانال تلگرام، اینستاگرام و آپارات پسته رفسنجان بر روی تصاویر زیر کلیک کنید:



برچسب‌ها:, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,
برگشت به بالا