شناخت علف های هرز و اهمیت آن در دیم کاری

شناخت علف های هرز و اهمیت آن در دیم کاری

در زراعت دیم که ذخیره و حفظ رطوبت در خاک حائز اهمیت است مبارزه با علف های هرز از ویژگی خاصی برخوردار است زیرا قسمت زیادی از آب ذخیره شده در طول دوره آیش از طریق علف های هرز به هدر می رود. علف های هرز در حقیقت مانند یک پمپ رطوبت خاک را از طریق تعرق به هوا پمپاژ می کنند . از زمان های بسیار قدیم کنترل علف های هرز یکی از مؤثرترین روش ها جهت افزایش دادن مقدار آب قابل دسترس برای محصولات زراعی و در نتیجه افزایش کارآیی مصرف آب شناخته شده است و همانگونه که معروف است هر کیلو علف هرز حداقل یک کیلو از محصول می کاهد زیرا علف های هرز به ازاء هر واحد ماده خشک تولیدی در مقایسه با گیاهان زراعی همراه آن ها ، مقدار آب بیشتری تبخیر می کنند.

برآورد شده است که در یک مزرعه ذرت مقدار آبی که می توان در اثر از بین بردن علف های هرز ذخیره نمود برابر با مقدار آبی است که در موقع حداکثر نیاز برای یک آبیاری کامل مورد لزوم است. یکی از اصول بسیار مهم کشاورزی که تأثیر قابل توجهی در افزایش راندمان تولید در واحد سطح دارد حفظ محصول از گزند عوامل خسارت زا مثل آفات، بیماری ها و علف های هرز می باشد زیرا که قسمت زیادی از تولیدات کشاورزی در اثر حمله این عوامل از نظر کمی و کیفی آسیب می بیند و حتی در بعضی موارد كل محصول از بین خواهد رفت.

بنابراین با توجه به اهمیت موضوع می بایستی با برنامه ریزی بطور همه جانبه و انجام تحقیقات جامع و کاربردی و انجام اقدامات لازم و به موقع ، ضایعات ناشی از عوامل خسارت زا را کاهش داد. و در این صورت است که می توان انتظار افزایش تدریجی راندمان تولید در واحد سطح را داشت.

شناخت علف های هرز و اهمیت آن در دیم کاری

خسارت اقتصادی علف های هرز در دیم کاری

 قسمت اعظم احتياجات بشر بطور مستقیم و غیر مستقیم از فرآورده های گیاهی تأمین می گردد . محصولات کشاورزی زمانی خوب رشد می کنند و تولید مناسب و قابل ملاحظه ای دارند که بنحو مطلوب بتوانند از کلیه عوامل رشد و نمو استفاده نموده و از ضایعات آن ها که ناشی از عوامل خسارت زا می باشد جلوگیری بعمل آید .

علف هرز به عنوان دشمن طبیعی بشر شناخته شده و اگر بتوان این دشمن طبیعی را بخوبی نابود کرد می توان بیش از 40 درصد به درآمد خالص کشاورزی افزود و این میزان سودی به مراتب بیش از کنترل آفات و امراض نباتی را تشکیل می دهد . بدین ترتیب علف های هرز از مهمترین عوامل کم کردن تولید محصولات کشاورزی محسوب می گردد .

بعنوان مثال غلات و بخصوص گندم و جو به عنوان تأمین کننده نان که یکی از مهمترین و شاید اصلی ترین ماده در جیره غذایی است از اهمیت ویژه ای برخوردارند . بیشتر گندم تولیدی یعنی حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد آن بصورت نان ، ماکارونی ، شیرینی و مقدار ۱۵ تا ۲۰ درصد آن بصورت بذر، خوراک دام ، خوراک طیور و غیره ….. مورد استفاده قرار داده می شود .

از ضایعات آن مثل سبوس در جیره غذایی حیوانات ، تهیه شیرینی جات و غیره … و از کاه و کلش باقیمانده در مزرعه برای تهیه خوراک دام ، پوشش زیر پای دام ها ، پوشش مزارع و غیره … استفاده می گردد و بیشترین سطح زیر کشت را بخود اختصاص داده است . طبق آزمایشات و برآوردهای به عمل آمده خسارت علف های هرز در کشاورزی سنتی و در مزراع غلات بصورت سالیانه ۲۵ درصد و در سایر زراعت ها به مراتب بیش از مزارع غلات است .

خسارت علف های هرز به چه حدی است؟

در بعضی مناطق بخصوص در ديمزارها زیان و خسارت علف های هرز به حدی است که گاهی تا ۵۰ درصد و بعضا تا نابودی محصول و غیره قابل برداشت کردن آن پیش رفته است . متوسط سطح زیر کشت سالیانه گندم در کشور ۹۲۰۰۰۰۰ هکتار گزارش شده است در صورتی که متوسط خسارت علف های هرز را ۲۰ درصد در نظر بگیریم (که به مراتب بیش از این مقدار است ) یعنی سالیانه حدود ۱۲۶۰۰۰۰ هکتار از آن در اثر خسارت علف های هرز از بین می رود.

اگر متوسط عملکرد در هکتار این اراضی را فقط یک تن و قیمت هرتن گندم را 1/400/000 ریال حساب کنیم ملاحظه می شود خساراتی که سالیانه علف های هرز فقط در مزارع گندم کشور وارد می گردد مبلغ 1736/000/000/000می باشد که رقمی بسیار چشمگیر و از خسارت وارده به وسیله حشرات به مراتب بیشتر است و جهت بالا بردن سطح محصول کشور باید برای آن چاره اندیشی نمود تا بتوان گامی در جهت خود کفایی برداشت.

خسارت علف های هرز به چه حدی است؟

علف هرز چیست و رویش آن به کجا اختصاص دارد؟

علف هرز WEED گیاهی است خودرو که بطور ناخواسته در داخل مزارع ، ديمزارها ، باغات و مراتع می روید و برای کشاورز گیاهی سربار و برای زراعت اصلی مهمانی ناخوانده است که کمیت و کیفیت و ارزش اقتصادی محصول زراعی را بشدت کاهش می دهد و ضمن اختلال در روند اجرای عملیات زراعی هزینه های تولید را نیز بالا می برد .

البته در بین علف های هرز گیاهان بسیاری وجود دارد که مورد استفاده انسان و دام قرار می گیرد و ممکن است مصارف خوراکی و یا دارویی داشته باشند ، ولی چون بطور خودرو روئیده و رقیبی برای محصول کشت شده بحساب می آیند ، ضرر آن ها برای محصول به مراتب بیش از منفعت آن هاست . گاهی ممکن است گیاهی که در مزرعه ای علف هرز خوانده می شود در مزرعه و محل دیگری محصول اصلی را تشکیل دهد .

که به آن ها گیاهان زراعی ناخواسته یا Valunteer Crop plants می گویند بنابراین باید گفت علف هرز گیاهی است غیر مفید، مضر و نا خواسته که بیجا رشد کرده و در عین حال پتانسیل تجاوز به مزرعه را داشته باشد.

کدام گیاهان جزء علف های هرز محسوب می شوند؟

از گیاهان خودروئی که در یک مزرعه می رویند بعضی مانند پنیرک یا گل قاصد همیشه و در هر کجا به عنوان علف هرز محسوب می شوند ولی بعضی از گیاهانی را هم که ما همیشه آن ها را علف هرز نمی دانیم ، مثل یونجه که در مزرعه گندم چون گیاهی مزاحم است بصورت علف هرز شناخته می شود. و این موضوع که آیا یک گیاه را باید علف هرز بنامیم یا نه به مشکلاتی که تولید می کند بستگی دارد . به عنوان مثال در یک مزرعه جو در صورتی که به شکل قصیل و برای تغذیه و تعلیف دام مورد استفاده قرار می گیرد مشکل بتوان گندم یا یولاف را علف هرز نامید.

زیرا وجود آن ها در این شرایط مشکل ایجاد نمی کند . ولی اگر همین مزرعه جو برای تولید بذر کشت شده باشد مخلوط شدن بذر گندم یا یولاف با بذر جو در این موقع ایجاد مشکل می کند و برای جدا کردن آن ها از محصول بذری جو باید هزینه ای مصرف گردد . پس در این مورد بدون شک باید گندم و یولاف را علف هرز نامید. بنابراین هر گیاهی که در جای خود نروئیده الزاما علف هرز نیست بلکه آن گیاهی علف هرز است که در جای ناخواسته روییده باشد .

علف های هرز نه تنها کمیت و کیفیت محصول را پایین می آورند بلکه هزینه سنگینی از طریق برنامه ریزی ها و عمليات زراعی لازم برای کنترل آن ها به کشاورز تحمیل می نمایند . پس بهتر است علف های هرز را به عنوان گیاهان مضر ، مقاوم ، رقیب و نا خواسته معرفی کنیم که در فعالیت های روزانه بشر ایجاد اختلال می نمایند.

کدام گیاهان جزء علف های هرز محسوب می شوند؟

آشنایی با مشخصات علف های هرز

یک گیاه تنها به این علت که ناخواسته است علف هرز محسوب نمی گردد بلکه علاوه بر ناخواسته بودن مشخصه های دیگری نیز دارند که باعث می شود از سایر گونه های گیاهی مجزا گردد . علف های هرز بسیار متنوع هستند و از لحاظ قدرت زندگی و مقاومت در شرایط نامناسب بر نباتات زراعی برتری دارند . بعضی از آن ها بصورت جنسی و برخی بصورت غیر جنسی و تعدادی به هر دو صورت تولید مثل می کنند .قدرت تکثیر و تولید بذر زیاد داشته و دوام قوه نامیه بذر آن ها زیاد است .

بنابراین بدلایل زیر گیاهانی مقاوم هستند :

  • دارا بودن قدرت تولید بذر زیاد و در نتیجه داشتن پتانسیل تولید جمعیت های بزرگ.
  • داشتن قدرت فراوان برای تثبیت سریع جمعیت خود در زمین.
  • دارا بودن توانایی حفظ قوه نامیه بذرهایی که در زمین دفن شده برای مدت طولانی.
  •  سازگاری وسیع برای انتشار در شرایط گوناگون.
  • دارا بودن اندام های رویشی تکثیر شونده.
  • توانایی اشغال سریع مکان هایی که بشر آماده نموده و از طریق آن ها به کشاورزی و تولید مایحتاج خود می پردازد.

تاثیر علف های هرز به محل رویش نباتات و رشد آن ها

علف های هرز علاوه بر این که به وسیله ریشه و ساقه و برگ خود قسمتی از محل رویش نباتات زراعی را اشغال می کنند در استفاده از مواد مورد نیاز برای رشد با گیاهان شدید رقابت می کنند با توجه به این که تمام گیاهان سبز برای رشد به نور ، آب و مدار غذایی نیاز دارند ، ولی مصرف سریع این عوامل بوسیله علف هرز باعث می شود که برای رشد گیاه زراعی چیزی باقی نماند.

یعنی با رشد بیش از حد خود و جذب نمودن رطوبت و مواد مغذی خاک و اشغال کردن جا و فضای زیاد مانع تابش نور خورشید شده و کیفیت محصول تولیدی را کاهش داده و بخصوص در زراعت دیم که ذخیره و حفظ رطوبت اهمیت زیادی دارد با مصرف آب مانع از ادامه رشد سریع و رسیدن محصول می گردد . بعضی از علف های هرز از بافت های زنده یا مرده ریشه خود موادی ترشح می نمایند که باعث کم کردن یا کند کردن رشد گیاهان زراعی می گردد مانند مرغ یا کتان وحشی و به همین دلایل است که علف های هرز را گیاهانی مقاوم ، رقیب و مضر می دانیم . که در زراعت دیم باید شدیدا با آن ها مبارزه کرد تا از اتلاف رطوبت خاک و جذب مواد غذایی زمین جلوگیری شود.

تاثیر علف های هرز به محل رویش نباتات و رشد آن ها

آشنایی با طبقه بندی علف های هرز

علف های هرز را از جنبه های مختلفی طبقه بندی می کنند و آن ها را می توان علاوه بر تقسیم بندی بر حسب آب و هوا و نوع زمین و محل رویش بر حسب صفاتی نیز که می تواند در مبارزه با آن ها مؤثر باشد مثل طول دوره زندگی ،شکل ظاهری و چگونگی زیان آن ها طبقه بندی نمود:

1.علف های هرز بر حسب طول دوره زندگی

طول دوره زندگی یک گیاه عبارت از مدت زمانی است که از جوانه زدن شروع شده و پس از ریشه دواندن و تغذیه و رشد و نمو و تولید مثل بالاخره با از بین رفتن آن پایان می پذیرد. بر این اساس علف های هرز را به سه گروه یکساله، دو ساله، و چند ساله یا دائمی تقسیم می نمایند:

شناخت علف های هرز یک ساله

علف های هرز یکساله تمام مظاهر زندگی آن ها در دوره ای کمتر از یکسال و بعضی از آن ها در مدت یک ماه یا کمتر طی می شود که با استفاده از باران های نادر نواحی گرمسیر سبز شده و به سبب گرمای زیاد در مدتی کوتاه به ثمر رسیده و از بین می روند مثل بعضی از گونه های شقایق و عده ای همراه محصول به  رشد و نمو خود ادامه داده و همراه با بدست آوردن محصول زندگی آن ها به آخر می رسد مانند تلخه و در صورتی که شرایط مساعد باشد این گونه علف های یکساله ممکن است در همان سال نسل های دیگری نیز تولید نمایند.

بطور کلی علف های هرز یکساله هر سال از بذر سبز شده و دوره زندگی خود را در یکسال کامل می کنند . علف های هرز دوساله سیکل زندگی خود را در دو سال کامل می کنند یعنی در سال اول از بذر جوانه زده و ریشه های خود را گسترش داده و با یک ساقه کوچک یا برگ های روزت مانند زمستان گذرانی کرده ، در یکی از اعضاء خود مواد غذایی ذخیره نموده و در سال دوم ساقه ، گل و بذر تولید می نماید و سپس از بین می روند .

مثل هویج وحشی ، سگ زبان ، شوکران ، شنگ و گیاهان خانواده چتریان و اسفناجیان . علف های هرز چند ساله بیش از دو سال زندگی می کنند و هر ساله یک دوره حیاتی را طی می کنند ولی پس از تولید مثل از بین نرفته و سال های متمادی ، به زندگی خود ادامه می دهند . این گیاهان نه تنها به وسیله بذر تولید مثل می کنند بلکه به وسیله اندام هایی مانند ریزوم ، استولون ، جوانه زدن ریشه ، طوقه ، غده ها و پیازها تکثیر حاصل می نمایند.

1.علف های هرز بر حسب طول دوره زندگی

زمان رشد علف های هرز

هر ساله بخش فوقانی یا اندام های هوایی گیاه از بین رفته و در بهار سال بعد رشد جدید آن از بخش زیر زمینی گیاه شروع می شود . و چون دارای ریشه های قوی هستند ریشه کن کردن آن ها اغلب مشکل است مانند شیرین بیان ، بارهنگ ، ترشک ، گل قاصد ، پیچک ، قیاق ، فرفیون ، مرغ ، والک و عده ای از پیاز ها و بوته هایی مثل نسترن و زرشک … که خود به دستجات کوچکتری تقسیم می شوند مثل چند ساله های ساده که غالبا به وسيله بذر تکثیر می شوند و به وسیله ریشه های پایانی که دارند زمستان گذرانی می کنند و اگر قسمتی از ریشه از بین برود و قطع شود قسمت باقی مانده می تواند گیاه جدید را به وجود آورد.

چند ساله های خزنده نیز تکثیرشان علاوه بر بذر بوسیله اندام هایی مثل ساقه رونده یا ریزوم صورت می گیرد و بوسیله همین اندام ها زمستان گذرانی می کنند.کنترل علف های هرز چند ساله نسبت به علف های هرز یک ساله و دو ساله مشکل تر و احتیاج به هزینه زیادتری دارد . باید توجه داشت که 46 درصد از گیاهان هرز یکساله ، ۹ درصد آن ها دو ساله و 45 درصد چند ساله هستند و تعداد بذر تولیدی در چند ساله ها کمتر و در دو ساله ها از همه بیشتر است.

2.طبقه بندی علف های هرز بر حسب نوع زندگی 

که منظور نحوه بدست آوردن غذا و ادامه زندگی آن هاست . و بر این اساس علف های هرز را به سه دسته علف های هرز کامل ، علف های هرز نیمه طفیلی و علف های هرز طفیلی تقسیم می نمایند. علف های هرز کامل غذای خود را از طریق هوا و زمین تامین می کنند.

علف های هرز نیمه طفیلی مقداری از مواد غذایی را خود تهیه می کنند و همانند یک طفیلی از غذای گیاه میزبان نیز استفاده می کنند و علف های هرز طفیلی برای ادامه زندگی خود ناگزیرند از وجود میزبانی استفاده کنند و خود قادر به ساختن غذای خود نیستند ماند سس و گل جالیز که اسامی آشنایی هستند ولی یکی دیگر از گیاهان انگل علف جادو Striga Asiatica می باشد که در آسیا و آفریقا ، و آمریکا مشکلات زیادی آفریده.

این علف انگل گیاهان زراعی برگ باریک می باشد که بذرهای بسیار ریز می دهد و مواد غذایی را از گیاه دریافت می کند و بعد از خارج شدن از خاک با انجام عمل فتوسنتز مواد غذایی مورد نیاز را می سازد. ولی به جذب آب از گیاه میزبان ادامه می دهد . زیان ناشی از این علف هرز در ذرت کاری ها حدود ۵۰ درصد تخمین زده شده است . منحصر به مناطق گرم و خشک بوده و عمدتا برای غلات تابستانه مثل ذرت ، سورگوم ، سودان گزاس و برنج خطرناک می باشد.

طبقه بندی علف های هرز بر حسب نوع زندگی

3.طبقه بندی علف های هرز بر حسب ساختمان ظاهری

که منظور سختی و سستی ، راستی و پیچیدگی ، کوتاهی یا بلندی علف هرز است که در انتخاب روش مبارزه اهمیت زیادی دارد . بر این اساس علف های هرز را به گیاهان علفی ، علف های خشبی ، علف های راست و پیچان ، گیاهان روئین و زیرین تقسیم بندی می نمایند . گیاهان علفی اندام های هوایی آن ها چوبی نبوده و نرم است و این اندام ها هر ساله می میرند چه یکساله و یا چند ساله باشند.

گیاهان خشبی قسمت هوایی آن ها خشبی است و گیاهانی پایا می باشند و این قسمت خشبی هوایی هر ساله مجددا جوانه زده و گل می دهند ولی در نوع یکساله آن ها دیگر جوانه نخواهد زد. علف های راست و پیچان یعنی آن هایی که بدون اتکا به گیاه دیگر یا پایا به رشد خود ادامه می دهند و یا آن که احتیاج به یک پایه دارند تا بدور آن بپیچند مانند پیچک و یا علف هایی که روی زمین می خزند که بالطبع مبارزه با آن ها کاملا متفاوت خواهد بود. عده ای از علف های هرز دوست دارند در هر وضعی که هستند خود را بالا کشیده و محصول زراعی را تحت الشعاع قرار دهند و عده ای برعکس همیشه در زیر سایه گیاهان دیگر به زندگی خود ادامه می دهند که آ نها را گیاهان زیرین می گویند.

4. طبقه بندی  علف های هرز بر حسب مرفولوژی و وضع دانه

که بر این اساس علف های هرز را بر حسب شکل برگ به علف های پهن برگ و باریک برگ یا دو لپه ای یا تک لپه ای تقسیم می کنند. در دو لپه ای ها برگ دارای رگبرگ منشعب و بیشتر پهن برگ هستند مثل کاردی ، بارهنگ ، خرفه ، ترشک ، تاتوره ، تاج خروس ، سلمک ، شقایق و غیره … و در تک لپه ای ها برگ ها با رگبرگ های موازی و باریک می باشند تعداد تک لپه ای ها در بین گیاهان زیاد و نمونه های آن یولاف ، مرغ ، اویارسلام ، سوروف و غیره هستند که به دو دسته گرامينه و جگن ها تعلق داشته و گرامينه ها ساقه های گرد و توخالی و جگن ها ساقه های مثلثی و توپر دارند.

5. طبقه بندی علف های هرز بر حسب فیزیولوژی علف هرز

در گیاهان سبزینه دار و از جمله علف های هرز که عمل فتوسنتز انجام می شود ، اولین محصول پایدار فتوسنتز در آن ها متفاوت است بدین معنی که در دسته ای از گیاهان اولین محصول پایدار یک اسید سه کربنه بنام فسفوگلیسیرات و در دسته دیگر اولین محصول یک اسید چهار کربنه بنام دی کربوکسیلیک اسید می باشد.

در پژوهش هایی که اخیرا صورت گرفته اختلافات چشم گیری از نظر آناتومی ، فیزیولوژی و بیوشیمیایی بین این دو گروه مشاهده شده است گیاهانی که اولین محصول پایدار فتوسنتز در آن ها یک اسید سه کربنه است بنام گیاهان,C (سیکل کالوین ) و آن دسته که اولین محصول آن ها یک اسید چهار کربنه است گیاهان می نامند. علف های هرز را در مقایسه با علف های هرز C از راندمان فتوسنتزی بیشتر و قدرت رقابت زیاد برخوردارند و متأسفانه بیشتر عل فهای هرزی که در مزارع یافت می شوند از علف های هرزہ C می باشند .

دانشمندانی پس از تحقیق در سال ۱۹۸۰ اعلام نمودند که از ۱۸ علف هرز مهم که از بدترین علف های هرز در جهان می باشند ۱۶ عدد آن ها C و فقط چهار عدد آن ها C هستند. فرآیند فتوسنتزی دیگری نیز در تعدادی از گیاهان مشاهده شده که موجب کاهش تلفات آب بدون تقلیل همزمان فتوسنتز می گردد. این گیاهان روزنه های خود را در قسمت اعظم روز بسته نگه می دارند و دارای مکانیزمی موسوم به متابولیسم اسید کراسولاسئن یا CAM می باشند که مقداری گاز کربنیک در شب جذب نموده و آن را بصورت اسیدهای آلی در آورده و در روز این اسیدها را به هیدرات های کربن تبدیل می کنند و چون مرحله جذب گاز کربنیک در شب صورت می گیرد و در این هنگام درجه حرارت پایین است و مقدار آب کمی از طریق تعرق از دست می رود.

6. طبقه بندی علف های هرز بر اساس محل زندگی 

که علف های هرز را ممکن است به علف های بومی ، مهاجر ، عادی و قرنطینه ای تقسیم نماییم .

7.طبقه بندی علف های هرز بر حسب زیستگاه 

که بر این اساس علف ها را به دو دسته خشکی زی و آبزی تقسیم می نمایند . همچنین علف های هرز را ممکن است بر حسب نوع زیانی که وارد می کنند به علف های آلوده کننده محصول ، علف های کم کننده ارزش محصولات ، علف های مسموم کننده و علف های مزاحم عملیات نیز طبقه بندی نمود . و یا بر حسب نوع زراعت اصلی آن ها را طبقه بندی می نماییم مثل علف های هرز مزارع گندم ، علف های هرز مزارع ذرت ، علف های هرز باغات و …

طبقه بندی علف های هرز بر حسب زیستگاه 

منابع مورد استفاده در مقاله شناخت علف های هرز و اهمیت آن در دیم کاری

  1. اسعدی سید حسین بحران غذا ۱۳۹۶
  2.  بای بوردی دکتر احمد – اصول مهندسی آبیاری ۱۳۹۹ دانشگاه تهران جلد اول روابط آب و خاک
  3. پیمانی فر بهرام – ملک پور بهروز – فائزی پور مهدی ۱۳۹۰ وزارت کشاورزی معرفی گیاهان مهم مرتعی
  4. دکتر خدابندهناصر – غلات ۱۳۹۹ دانشگاه تهران ه
  5.  رستگار محمد علی – اصول عمومی زراعت ۱۳۹۹ دانشگاه آزاد اسلامی
  6. رستگار محمد علی زراعت عمومی ۱۳۷۲ چاپ اول و ۱۳۸۶ چاپ هفتم انتشارات برهمند تهران
  7. رستگار محمد على علفهای هرز و روشهای کنترل آنها ۱۳۷۵ چاپ اول و ۱۳۸۶ چاپ سوم مرکز نشر دانشگاهی تهران
  8. رستگار محمد علی کنترل و گواهی بذر ۱۳۷۹ انتشارات برهمند تهران
  9. رستگار محمد على : زراعت نباتات علوفه ای ۱۳۸۶ انتشارات برهمند تهران
  10. رستگار محمد على : زراعت گیاهان صنعتی ۱۳۸۵ انتشارات برهمند تهران

برای عضویت در کانال تلگرام، اینستاگرام و آپارات پسته رفسنجان بر روی تصاویر زیر کلیک کنید:

 

 

 



برچسب‌ها:, , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,
برگشت به بالا