بنابراین در دنیای كشاورزی شوری در سیستم های تشکیل شده از خاک، آب و گیاه تعریف می شود. بدین ترتیب در شرایط مساوی خاكی با غلظت معینی از املاح محلول ممكن است برای یک گیاه شور و برای گیاه دیگر شور نباشد. در ادامه به بررسی راه هایی برای کشاورزی در زمین های شور می پردازیم.
مواد محلول در خاک های شور
در خاک های شور مقدار زیادی املاح محلول وجود دارد كه كاتیون ها و آنیون های غالب آن را تشكیل می دهد. رشد و نمو اندک گیاهان در خاک های شور مربوط به بالا بودن فشار اسمزی است. فشار ناشی از حضور یون های یاد شده بوده كه باعث كاهش قابلیت استفاده آب موجود برای گیاه می گردد.
همچنین سمی بودن مستقیم ناشی از حضور فراوان برخی از این یون ها بر گیاه اثر منفی می گذارد. فراوانی نسبی هر یک از این یون ها منجر به بهم خوردن تعادل موجود میان این عناصر در درون گیاه می گردد. كنش و واكنشی که اتفاق می افتد در نهایت سبب محدودیت رشد گیاه خواهد شد.
نقش ساختمان خاک در رشد گیاه
در آن دسته از خاک های شوری كه ساختمان خاک رسی است. تهویه خاک در محدوده ریشه بخوبی انجام نمی شود و این خود باعث ایجاد محدودیت در جذب عناصر غذایی می گردد.
با افزایش شوری خاک فشار اسمزی افزایش یافته و گیاه برای جذب مقدار معینی آب باید انرژی حیاتی بیشتری صرف كند. همان انرژی كه گیاه برای فعالیت های متابولیكی خود و فرایندهای نظیر توسعه سلولی نیازمند آن است.
چون گیاه كل انرژی حیاتی خود را نمی تواند فقط صرف غلبه بر فشار اسمزی خاک كند به ناچار فقط بخشی از آب موجود در خاک را جذب می كند.
با در اختیار داشتن بخشی دیگر انرژی حیاتی فعالیت های متابولیكی خود را سامان می دهد. بدیهی است كه در این شرایط رشد گیاه محدود می شود. نهایتا از مقدار محصول كاسته می شود. مهمترین واكنش گیاه به افزایش شوری خاک كاهش روند رشد است .
در خاكهای شور ابتدا رشد رویشی گیاه و سپس توسعه برگها متاثر می شود. بدین ترتیب با افزایش شوری خاک و بالا رفتن فشار اسمزی هر چند كه آب به مقدار كافی در محدوده ریشه قرار داشته باشد، جذب آب توسط گیاه كاهش می یابد.
علت شور شدن خاک زمین های کشاورزی
كلیه نمک هایی كه در خاک ها و آب ها وجود دارند از هوادیدگی سنگ های مادری خود بوجود آمده اند. در طی دوره های زمین شناسی كانی های اولیه بر اثر واكنش آب و اكسیژن و گاز كربنیک به كانی های ثانویه و نمک ها تبدیل شده اند.
همه اینها نیز به همراه جریانات آبی یا دریایی یا به دریاها راه یافته اند یا به سطح زمین انباشته شده اند. آبهای زیر زمینی می تواند دارای مقدار زیادی نمک باشند، بی آنكه منشاء آن دریا باشد.
غلظت و تركیب آبهای زیر زمینی به شرایط ژئو شیمیایی مسیری كه آب ضمن فرایند نفوذ طی كرده تا به آب زیر زمینی برسد، بستگی دارد. صرف نظر از اینكه منشا نمک موجود در آب چه باشد. هر نوع آبیاری منجر به ورود مقداری نمك در خاک می گردد. چنانچه مقدار نمک خروجی از منطقه ریشه كمتر از مقدار ورودی آن باشد، افزایش شوری خاک حتمی است.
تاثیر آبیاری در زمین های شور
ممكن است مدتها پیش از آنكه عملیات آبیاری به آنجا راه یافته باشد، نمك در خاك آن منطقه وجود داشته باشد. انجام آبیاری در چنین شرایطی منجر به بالا آمدن سطح ایستابی شور به ویژه در مناطقی كه زهكشی نامناسب دارند آن هم در مدت كوتاهی می گردند.
اگر كیفیت آب آبیاری هم مطلوب باشد پدیده شور شدن خاك بر اثر بالا آمدن سطح ایستابی شور امكان پذیر است. بالا آمدن سطح ایستابی به دلیل آبیاری یا آبشویی بیش از اندازه و مدیریت نادرست آبیاری می باشد.
بنابراین دو فرایند شور شدن بر اثر آبیاری با آب شور و شور شدن بر اثر بالا آمدن سطح ایستابی آب شور علت اصلی شوری خاكها در بسیاری از نقاط جهان است.
مهمترین واكنش گیاه به شوری خاك كاهش رشد است. با افزایش غلظت املاح به بیش از آستانه تحمل گیاه هم آهنگ رشد كاهش می یابد و هم اندازه گیاه كوچك می شود. اما آستانه تحمل یا آستانه مقاومت گیاه غلظتی از املاح محلول در خاك است كه از آن پس كاهش عملكرد آغازمی شود.
آستانه مقاومت و كاهش آهنگ رشد به نوع و گونه گیاهی بستگی دارد و در گیاهان و گونه های مختلف متفاوت است.
تاثیر شوری بر فعالیت های فیزیولوژیكی گیاهان
نشانه آسیب دیدگی ناشی از وجود شوری معمولا هنگامی در گیاه آشكار می شود كه غلظت املاح محلول در خاك بسیار بالا باشد. گیاهان درگیر به شوری، اغلب ظاهری معمولی دارند ولی عموما كوتاهتر، برگ آنها ضخیم تر و پر آب تر و دارای رنگ سبز تیره هستند.
هر چند كه مفهوم كلی مقاومت گیاهان به شوری بر پایه عملكرد استوار است. لیكن شوری خاك می تواند منجر به كاهش كیفیت برخی از محصولات و بهبود برخی دیگر گردد.
اثرات شوری بر رشد و عملكرد گیاهان
اثر نخست و غالب مربوط به كل املاح محلول در خاک است كه كاهش پتانسیل اسمزی را بدنبال دارد كه اصطلاحا اثر اسمزی گویند. اثر دوم مربوط به وجود یونهای خاص در محلول خاك می باشد، یون هایی نظیر كلرید سدیم و یا بر كه به تنهایی می توانند موجب بروز سمیت در گیاه شوند.
همچنین در مكانیسم جذب گیاه اختلال ایجاد نماید كه به این اثر، اثر ویژه یونی گویند. اثر نوع سوم در حقیقت زایده اثر نوع دوم می باشد كه موجب بروز عدم تعادل تغذیه ای می شود. معمولا به اثر نوع دوم و سوم اثر اختصاصی( ویژه ) و اثر نوع اول غیر اختصاصی گویند.
اثرات جانبی شوری بر خاک
شوری بر خاک اثرات زیادی دارد که عبارتند از:
- تخریب خاكدانه و كم شدن نفوذ پذیری به آب و ریشه گیاه
- ایجاد سله بعلت تخریب ساختمان خاك در اراضی شور سدیمی
- ایجاد اختلال در سبز شدن بذور دو لپه بعلت تخریب ساختمان خاك و ایجاد سله
- مقاومت در خروج زه آب یا آبهای اضافی در هنگام آبیاری و بارندگی
- كمك در بروز بیماری ریشه در گیاهان حساس به سبب ماندگاری رطوبت زیاد و طولانی مدت بعد از آبیاری
- مصرف بیش از حد بذر بعلت شرایط نامساعد فیزیكی خاك و همچنین شوری خاك و آب
- ایجاد سیلاب در هنگام بارندگی به سبب نفوذ كم در زمین های شور سدیمی
- كمبود منابع آب زیر زمینی بعلت تخریب ساختمان خاك و نفوذ ناپذیری این نوع از خاكها
آماده سازی زمین برای کشاورزی در زمین های شور
با توجه به اینكه زمین های شور زمین های سنگین با بافت ریز می باشند و این از خصوصیات زمین های شور می باشد. عملیات شخم با صرف انرژی زیادی انجام می گردد. زمین شخم شده چنانچه در مناطق خشك و نیمه خشك قرار داشته باشد به علت كمبود گیاه خاك ایجاد كلوخه های بزرگ می نماید.
برای رفع این مشکل می بایست برای حفظ خواص فیزیكی خاك تا حد امکان بقایای كشت قبل را تماما با شخم به زیر خاك برد. بهتر است شخم را در زمان گاورو بودن خاك انجام داد و همچنین از كودهای دامی به مقدار كافی استفاده نمود.
باید در ایام آیش زمین را به حال خود رها نكرد، بلكه هر چه سریعتر بعد از برداشت محصول با اجرای شخم به تخریب لوله های كاپیلاری كمك نمود. تا بر اثر تابش آفتاب و تبخیر آب از خاك خصوصا در فصل تابستان نمك لایه های سطحی زیاد نگردد.
عالی بود جایی ندیده بودم این اطلاعات و تجربیات رو بده ممنون