راهنمای علائم کمبود عناصر در گیاهان و درمان آن

عناصر مورد نیاز گیاه

گیاه برای رشد، سرپا ماندن و حتی جذب مواد غذایی مورد نیاز خود به عناصر و موادی نیاز دارد که در آب، هوا و خاک موجود هستند. عناصر مورد نیاز گیاه از طریق ریشه و برگ ها جذب شده و در اختیار گیاه قرار می گیرند. اما گاهی این مواد به خودی خود در خاک موجود نیستند، و توسط علائم کمبود عناصر در گیاهان پدیدار می شوند. در این هنگام  کوددهی توصیه می شود.

بعد از مطالعه و تجزیه بافت های گیاهی این نتیجه حاصل شده است که گیاه با استفاده از 90 عنصر رشد می کند و تنها 16 عنصر آن ضروری است که برای رشد باید در اختیار گیاه قرار بگیرد. این عناصر به سه دسته عمده تقسیم می شوند:

  1. عناصری که از طریق هوا و آب در اختیار گیاه قرار می گیرند،
  2. عناصر پرمصرف گیاه (ماکرو)،
  3. عناصر کم مصرف گیاه (میکرو).

که کمبود هر عنصر آثاری روی گیاه برجای می گذارند.

تقسیم بندی عناصر مورد نیاز گیاه

همان طور که گفته شد گیاه برای رشد و نمو خود به 16 عنصر اصلی نیاز دارد، که در سه گروه عمده قرار می گیرند:

دسته اول: عناصر دریافتی از آب و هوا

دو عنصر اکسیژن و هیدروژن از طریق آب (H2O)  به هنگام آبیاری و غبار پاشی، و عنصر کربن از طریق دی اکسید کربن  (CO2) موجود در هوا توسط گیاه جذب می شوند.

دسته دوم: عناصر پر مصرف گیاه (ماکرو)

این دسته از عناصر به مقدار زیاد مورد مصرف گیاه قرار می گیرند، و به همین دلیل آن ها را عناصر ماکرو می نامند. این عناصر به دو دسته عناصر اولیه، که شامل نیتروژن N، فسفر P و  پتاسیم K و عناصر ثانویه که شامل کلسیم Ca، منیزیم Mg و گوگرد S تقسیم می شوند.

جدول نیاز گیاه به عناصر ماکرو (پرمصرف)

نام عنصر  مقدار مورد نیاز در هر متر مربع در سال
نیتروژن  از 60 گرم تا 220 گرم
فسفر از 10 گرم تا 26 گرم
پتاسیم از 60 گرم تا 185 گرم
کلسیم از 18 گرم تا 55 گرم
منیزیم از 10 گرم تا 20 گرم
گوگرد از 10 گرم تا 20 گرم

دسته سوم: عناصر کم مصرف گیاه (میکرو)

دسته آخر عناصری هستند که گیاه کمتر از سایر عناصر به آن ها نیاز دارد، اما وجود آن ها به اندازه عناصر ماکرو برای گیاه ضروری است. این عناصر به مقدار بسیار کمی در خاک وجود دارند. برای تامین میزان مورد نیاز این عناصر برای گیاه می توان از کودهای محلول که حاوی این عناصر هستند استفاده نمود. البته آگاهی از غلظت عنصر مورد نیاز گیاه یکی از مهم ترین نکات است که باید مورد توجه قرار بگیرد.

جدول نیاز گیاه به عناصر میکرو (کم مصرف یا ریز مغذی)

نام عنصر  مقدار مورد نیاز در هر متر مربع در سال
آهن 0/073 تا 0/18 گرم
منگنز 0/018 تا 0/73 گرم
روی 0/018 تا 0/036 گرم
مس 0/0053 تا 0/029 گرم

تقسیم بندی عناصر مورد نیاز گیاه

اما این سوال پیش می آید که نقش هریک از این عناصر در گیاه چیست و کمبود آن را چگونه می توان متوجه شد؟

راهنمای تشخیص علائم کمبود عناصر در گیاهان

گیاهان برای رشد و نمو خود به عناصر مختلفی نیازمندند و هریک از این عناصر نقش خاصی در رشد و سلامت گیاه دارند. از طرفی گیاهان می توانند با انسان ها حرف بزنند و احساس نیاز خود را به هریک از عناصر با علایمی که از خود نشان می دهند بیان کنند.

در جدول زیر نقش هر عنصر و علایم کمبود آن در گیاه آمده است، که به شما کمک می کند گیاهتان را بهتر درک کنید و حرف هایش را بشنوید:

نام عنصر نقش عنصر  علایم کمبود عنصر نکات
نیتروژن N

(ازت)

عنصری ضروری برای رشد گیاه که سبب تسریع فرایند رشد و افزایش عملکرد محصول می شود
  • کاهش رشد، زرد و کوچک شدن برگ ها
  • سست شدن برگ در گیاهان مسن
  • ریزش پیش از موعد برگ ها
  • رنگ پریدگی (برگ،رگبرگ، دمبرگ)
  • آبدار شدن برگ ها و ساقه به صورت ترد و شکننده بودن آن ها
  • تیره شدن رنگ برگ ها

 

پتاسیم K
  • تسهیل نفوذ آب در سلول های گیاهی با کنترل عمل باز و بسته شدن روزنه های برگ هنگام تبخیر و تعرق
  • فعال نمودن آنزیم ها و انتقال مواد ساخته شده گیاهی
  • جذب ازت، فسفر ، پروتئین و سنتز (ساخت) نشاسته

 

  • کاهش مقاومت گیاه در برابر آفات و بیماری ها
  • ضعیف و کوتاه (یا کوچک) شدن گیاه، به دلیل توقف رشد ساقه و شاخه اصلی
  • باعث زردی و علایم سوختگی در برگ ها می شود.
  • از دست دادن رنگ برگ ها و تغییر رنگ از سبز به خاکستری
فسفر P
  • نقش مهم در فتوسنتز (تبدیل انرژی نور خورشید به انرژی شیمیایی از طریق بافت‌های زنده)
  • جوانه زدن بذر
  • تسریع در فرایند رشد ریشه، دانه، و میوه
  • ضروری برای تقسیم سلول و رشد بافت ها
  • توقف رشد گیاه
  • ریزش برگ های پیر
  • تجمع مواد قندی در برگ و ساقه و قرمز شدن آن ها
گوگرد S
  • جز اصلی پروتئین سستئین و میتونین
  • شرکت در فرایند فتوسنتز
  • کم رنگ شدن رنگ برگ های جوان
  • علائم مشابه عنصر نیتروژن
کلسیم Ca
  • تشکیل دیواره و غشا سلولی برای انعطاف پذیری گیاه
  • موثر در حفظ استحکام و کیفیت میوه
  • افزایش قدرت بافت، مانع از ایجاد بیماری های فیزیولوژیکی از طریق حفظ و پایداری سلول های گیاهی
  • ظاهر شدن نقاط سفید رنگ و شفاف روی نوگ برگ ها و مابین رگ برگ ها
  • بدشکل و چروکیده شدن برگ های جوان
  • برهم خوردن نظم در حاشیه برگ ها
  • در سیب زمینی باعث به وجود آمدن لکه های سیاه با حالت سوختگی می شود
  • در میخک باعث چرخش 90 درجه برگ ها نسبت به حالت اولیه می شود
  • بدشکلی و بد مزه بودن میوه
منیزیم Mg
  • دخیل در ساخت (سنتز) پروتئین
  • عامل مهم در تنفس گیاه
  • افزایش میزان روغن در میوه های روغنی مانند زیتون، بادام و گردو
  • کاهش قدرت گیاه و اندازه برگ ها
  • فاصله بین رگ برگ ها و حاشیه زرد و سوخته برگ های مسن
آهن Fe
  • تولید کلروفیل
  • تنفس گیاه
  • فتوسنتز گیاه
  • زرد شدن برگ های در حالی که رگبرگ ها تغییر رنگ نداده اند. که این علائم ابتدا در برگ های جوان و در قسمت های بالایی ساقه مشاهده می شوند.
  • جذب آهن توسط گیاه با توجه به میزان قلیایی یا اسیدی بودن خاک روی می دهد.
  • این عنصر غالبا به صورت کلات آهن به خاک اضافه می شود
منگنز Mn
  • بخش عمده آن در برگ ها و ساقه وجود دارند
  • نقش منگنز در گیاه مشارکت در سیستم های ترکیبی است
  • تولید کلروفیل
  •  باریک و ضعیف شدن برگ ها
  • مشاهده لکه هایی روی برگ ها
  • کمبود آن در خاک های آلی و خاک های دارای واکنش قلیایی دیده می شوند
مس Cu
  • کمک در سنتز (ساخت) کلروفیل
  • به عنوان یک کاتالیزرو (تسریع کننده) در تنفس گیاهان
  • مرگ جوانه های انتهایی (جوش های کوچک و شاداب با برگ های درشت و شفاف که در انتهای شاخه می رویند، و پس از مدتی خشک می شوند)
  • چروکیده و خمیده شدن رگ برگ ها
  • ترکیدن پوست میوه
  • ترشح صمغ

 

روی Zn
  • ساخت و تجزیه پروتئین در گیاه
  • ساخت اسید آمینه تریپتوفان (پیش نیاز ساخت هورمون اکسین که در رشد طولی شاخه ها موثر است)
  • تاخیر (حتی یک ماهه) در باز شدن جوانه های رویشی و زایشی
  • تشکیل دانه های کوچک تر و قرمز تر از دانه های سالم
  • ریز برگی و کم برگی
  • کوچک شدن میان گره های سرشاخه و رزت

 

  • مقدار روی در خاک بسیار ناچیز است.
  • با افزایش خاصیت قلیایی در خاک با کاهش جذی روی مواجه خواهید شد.
  • کود سولفات روی و یا کلاته برای جبران روی در خاک مورد استفاده قرار می گیرند.
بور B
  • رشد و فعالیت بافت ها
  • زنده ماندن دانه گرده
  • افزایش طول عمر باروری تخمک ها
  • سیاه شدن جوانه های روینده و بافت های مریستمی
  • خشکی و زردی برگ ها و گل ها
مولیبدن Mo
  • تغذیه نیتروژن و ماده سازنده نیترات رودکتاز
  • کمبود نیتروژن مورد نیاز گیاه و بروز علایم مربوط به کمبود نیتروژن
کلر Cl
  • تنظیم تورژسانس (تورم سلول گیاهی: زمانی که آب محیط اطراف سلول بیش از درون آن باشد)
  • ضروری در فتوسنتز
  • پژمردگی، پیچ خوردگی و برنزه شدن برگ
  • کاهش رشد شبیه کمبود منگنز
  • کمبود این عنصر بیشتر در کشت های گلخانه ای مشاهده می شود

راهنمای تشخیص علائم کمبود عناصر در گیاهان

دلایل ظاهر شدن علائم کمبود عناصر در گیاهان

کمبود شدید عناصر در گیاهان با علایمی مانند تغییر رنگ برگ ها، سوختگی، توقف رشد جوانه های انتهایی و … ظاهر می شوند، که شبیه به اثر عواملی مانند استفاده از سموم، حشرات، باد و سایر عوامل طبیعی است. به همین دلیل بهتر است قبل از استفاده از هر گونه ماده ای مانند کود، با کارشناسی در این زمینه مشورت شود.

غالبا کمبود علایم کمبود عناصر در گیاهان به دلایل زیر رخ می دهند:

  1. کمبود واقعی: زمانی که در خاک مقدار عنصرهای مورد نظر گیاه به مقدار کم وجود داشته باشند و یا عدم جذب عناصر به دلیل وجود برخی ترکیبات شیمیایی در خاک.
  2. کمبود دروغین: کمبود عناصر مورد نیاز گیاه به دلیل شرایط خاص در محیط کشت.

دلایل کمبود دروغین عناصر غذایی مورد نیاز گیاه

شرایط خاص در محیط کشت باعث می شوند که ریشه ها توانایی جذب عناصر موجود در خاک را از دست بدهند، که این شرایط می توانند به دلایل زیر روی دهند:

  • سرد بودن خاک؛ اگر دمای خاک پایین باشد و به اصطلاح خاک سرد باشد، ریشه ها قادر به جذب پتاسیم موجود در خاک نخواهند بود.
  • غرقابی بودن خاک؛ برخی عناصر مانند آهن، مس و کلسیم در محیط های غرقابی جذب گیاه نمی شوند، چرا که این عناصر در خاک غرقابی اکسید می شوند و گیاه عناصر اکسید شده ای مانند آهن و منگنز را جذب نمی کند.
  • اسیدیته نامناسب؛ زمانی که خاک بیش از حد اسیدی یا قلیایی باشد، توانایی جذب برخی از عناصر را از گیاه می گیرد. برای مثال عناصر منگنز و روی در خاک های خیلی اسیدی و آهن، بور و منیزیم در خاک های قلیایی جذب گیاه نمی شوند.
  • اثر متقابل و منفی عناصر نسبت به یکدیگر؛ در این حالت وجود یک عنصر باعث عدم جذب عنصر دیگر می شود. برای مثال حضور پتاسیم بیش از حد در خاک باعث می شود منیزیم به خوبی جذب نشود.
  • شست و شوی خاک؛ شست و شوی خاک به خصوص خاک های سبک باعث می شود که عناصر محلول در خاک مانند ازت و منیزیم در خاک شسته شوند. این شست و شو در خاک های اسیدی سبب کمبود آهن و کلسیم شده و در خاک های قلیایی سبب کمبود پتاسیم می شود.
  • مصرف کود حیوانی نپوسیده؛ در این هنگام ازت خاک مصرف می شود تا کود دچار پوسیدگی شود و در مقابل گیاه با کمبود ازت مواجه می شود. از طرفی مصرف کود حیوانی مقدار برخی از عناصر را در خاک زیاد می کند که منجر به کمبود برخی عناصر دیگر می شود.

روش های تعیین کمبود عناصر در گیاهان

  • برای اینکه بدانید آیا گیاه شما با کمبود مواد غذایی روبه رو شده است روش های وجود دارد، مانند:
  • آنالیز و تجزیه خاک؛ این کار در آزمایشگاه تجزیه آب و خاک توسط کارشناسان مجرب صورت می گیرد. برای استفاده از این روش فقط کافیست مقداری از خاک  نمونه را به آزمایشگاه تحویل دهید تا بر روی آن آزمایشات لازم انجام شود.
  • آنالیز و تجزیه بافت های گیاهی مانند برگ و دمبرگ؛ زمانی که گیاه در حال رشد است این آزمایش انجام می شود تا با تجزیه برگ، میزان عناصر موجود در آن اندازه گیری شود و با میزان طبیعی که باید در برگ وجود داشته باشد، مقایسه شود.
  • تشخیص کمبود عناصر با استفاده از علایم ظاهری (استفاده از راهنمای تشخیص علائم کمبود عناصر در گیاهان)؛ گیاهان با ایجاد علایمی بر روی اندام های خود مانند برگ ها، کمبود برخی از عناصر را گوشزد می کنند. اما این علایم دقیق نیستند و گاهی در اثر عوامل طبیعی روی می دهند. البته ناگفته نماند که در برخی مواقع هم این آثار در میوه خود را نشان می دهند، که کار از کار گذشته است.

روش های تعیین کمبود عناصر در گیاهان

جدول زیر به شما کمک می کند که بعد از مشورت با کارشناس مربوطه، کود مورد نیاز گیاه خود را خریداری کرده و برای گیاهتان به کار ببندید.

جدول راهنمای درمان کمبود عناصر در گیاهان

کمبود عنصر درمان کمبود
نیتروژن N
  • به صورت آلی: کودهای دامی، پودر استخوان، خون خشک، برگ های پوسیده
  • به صورت معدنی: کودهای شیمیایی مانند نیترات آمونیوم، فسفات آمونیوم، اوره
فسفر P
  • تنظیم PH خاک، که باید بین 6-7 باشد.
  • استفاده از کودهای فسفره در هنگام آبیاری (گرچه میزان آن زیاد می شود، اما این میزان برای گیاه قابل جذب نخواهد بود)
پتاسیم K
  • کود سولفات پتاسیم
  • کود کلرید پتاسیم (مقدار پتاسیم در این کود 60 درصد است و مصرف آن در خاک های شود، آبی که میزان کلر آن از 3 میلی اکی والا در لیتر-100 میلی لیتر در لیتر- و برخی درختان میوه مانند مرکبات توصیه نمی شود.)
  • نیترات پتاسیم
  • سولفات پتاسیم منیزیم (به صورت گرانوله و دانه ریز است، که در باغات میوه به صورت چالکود توصیه می شود)
کلسیم Ca
  • کلرورکلسیم (که برای افزایش کیفیت، افزایش مدت زمان انبارداری محصولات باغی و کاهش بیماری های فیزیولوژیکی به صورت محلول پاشی 10 تا 30 کیلو گرم در هزار لیتر آب استفاده می شود)
منیزیم Mg
  • کربنات منیزیم
  • سولفات منیزیم (2 تا 5 مرتبه برای جبران کمبود در درختان میوه، که اولین محلول پاشی در اوایل خرداد و مراحل بعدی با دو هفته فاصله انجام میگیرد)
گوگرد S
  • سوپر فسفات معمولی (سوپر فسفات تریپل!)
  • سولفات آمونیم
  • گل گوگرد
  • سولفات کلسیم
آهن Fe
منگنز سولفات منگنز (خاکی و محلول پاشی)
روی Zn
  • محلول پاشی سولفات روی
مس Cu
بور B
  • محلول پاشی بر روی درختان میوه به هنگام متورم شدن جوانه ها در اوایل بهار
مولیبدن Mo
  • افزودن مقداری آهک
  • مولیبدات سدیم
  • تری اکسید مولیبدن

راهکارهای خانگی برای رفع کمبود عناصر در گیاهان

کمبود آهن: یک عدد قرص آهن را آسیاب کرده و در یک لیتر آب حل کنید. سپس گیاه را با این ترکیب آبیاری نمایید .

کمبود کلسیم: پوست تخم مرغ را خوب آسیاب کرده و با خاک مخلوط نمایید. دقت کنید که در این کار افراط نکنید.

کمبود پتاسیم: برای رفع این مشکل یک عدد پوست موز را به تکه های کوچک برش بزنید و در خاک فرو نمایید.

کمبود فسفر: اگر در خانه آکواریوم دارید، آب آن را بیرون نریزید. این آب سرشار از فسفر و نیتروژن است که می توان با آن گیاه را آبیاری نمود.

کمبود دی اکسید کربن: گیاه را در مکانی قرار دهید که در آن افراد با یکدیگر صحبت می کنند.

کمبود اکسیژن: سعی کنید گیاه را غرقابی نکنید و در هر بار آبیاری اجازه دهید سطح خاک خشک شده تا گیاه تنفس داشته باشد.

کمبود نیتروژن: به هنگام استفاده از کمپوست، مقداری از تفاله قهوه به آن اضافه نمایید.

راهکارهای خانگی برای رفع کمبود عناصر در گیاهان

راهکارهای خانگی برای جبران کمبود عناصر در گیاهان کمی دیرتر از استفاده از انواع کود نتیجه می دهند.

همان طور که متوجه شدید تمام عناصر را نمی توان در خانه و با استفاده از مواد موجود، برای گیاه تامین کرد. بهترین راه حل استفاده از کودهای آماده است.

اهمیت کوددهی برای گیاهان

ساختمان و بافت خاک، سوابق کشت و کار و عملیات انجام شده بر روی خاک از جمله عواملی هستند که میزان عناصر موجود در خاک را مشخص می کنند. خاک در صورت تداوم برداشت محصول فقیر می شود و رفته رفته نیاز آن به کوددهی پررنگ تر می شود.

مقدار و زمان مصرف کود، دو عامل بسیار مهم برای کاربرد انواع کودهای شیمیایی و افزایش بازده هستند. مقدار کود بسته به عناصر موجود در خاک، میزان جذب توسط گیاه و نیاز گاه در طول رشد تعیین می گردد.

استفاده به هنگام و به اندازه از انواع کودهای شیمیایی باعث می شود که نیازهای گیاه به مواد غذایی تامین شده و نظام اکولوژی محیط و سلامت مصرف کننده نیز تامین شود.

مشاهده تمامی محصولات فروشگاه

درباره‌ی مهندس پریسا سالاری

Avatar

حتما ببینید

دستورالعمل های لازم در احداث باغ مرکبات

احداث باغ مرکبات نیازمند یک سری مراحل مختلفی می باشد که باید حتما به آن …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *