دسته: تغذیه و سلامتی

آیا بید گیاه (مَرغ) گیاه دارویی است یا علفی؟

در این مقاله استفاده های دارویی بیدگیاه مورد بحث می باشد که بیشتر خواص آن از نظر افراد مطلع در ساقه های زیر زمینی آن می باشد.

در زبان فارسی معمولاً «مَرغ» می گویند ولی نام اصیل فارسی آن «بیدگیاه» است. نام محلی آن در تنکابن و مازندران «کرک جرواش» می باشد. در کتب طب سنتی «ثیل صغیر»، «نجیل» و «نجم» نامبرده شده است.

به فرانسوی Chiendent و Petit chiendent و chiendentrampant و chiendent officinal و به انگلیسی common wheat grass و Quick grass می نامند. گیاهی است از خانوادۀ گندمیان Graminaceae نام علمی آن Agropyron repens (L) Beaw و مترادف های آن Triticum repens L می باشد.

شکل ظاهری بیدگیاه چگونه است؟

مَرغ یا بیدگیاه، گیاهی است علفی چند ساله، رنگ آن سبز غباری.

مشخصات ساقه بید گیاه (مَرغ)

ساقه های هوایی آن بلند نیست و به صورت کاه قسمتی خزنده و قسمتی قائم و ایستا از ساقه های زیر زمینی آن منشاء می گیرد. ساقۀ زیر زمینی آن دارای انشعابات متعدد زیر زمینی  است و گره دار که از هر گره ای ریشکها خارج می شوند.

مشخصات برگهای بید گیاه (مَرغ)

برگهای آن که از محل هر گره در ساقه خارج می شود متناوب سبز غباری، دراز، باریک، افتاده می باشد.

گلهای بید گیاه (مَرغ)

گلهای آن که در اواخر بهار ظاهر می شود، سبز روشن خوشه ای شبیه گل گندم است. دانه های آن شبیه گندم کوچک به صورت خوشه مانند خوشه گندم در انتهای ساقۀ گل دهنده، تشکیل می شود.

چگونگی تکثیر بید گیاه (مَرغ)

مرغ بسرعت از طریق پخش دانه و همچنین گسترش ساقۀ زیر زمینی آن تکثیر می شود.

محل رویش بید گیاه (مَرغ)

در اراضی بایر نسبتاً مرطوب و کنار آبها در مناطق معتدل می روید.

در ایران معمولاً در تمام نقاط ایران، دامنه های البرز، بین تهران و قزوین، دماوند و در مناطق شمالی ایران در مازندران و در آذربایجان در اطراف تبریز و خراسان و در قسمت مرکزی در تفرش، اراک به طور خودرو می روید.

از نظر کشاورزی یک علف هرز سمج است که با زحمت در براندازی آن می کوشند ولی از نظر دارویی این گونه مورد بحث بسیار مفید و جالب است. اشخاص مطلع از ساقه های زیر زمینی آن استفاده دارویی متنوعی می نمایند.

ترکیبات شیمیایی بید گیاه (مَرغ)

از نظر ترکیبات شیمیایی، ساقۀ زیر زمینی مرغ دارای مقداری اسانس و دو نوع گلیکوزید و ماده متبلور اینوزیت و مادۀ تری تیسین[1] است.

در گزارش دیگری آمده است که ساقۀ زیر زمینی گیاه دارای دکستروز[2] ، تری تیسین[3] ، لعاب[4]، مانیتول[5]، اینوزیتول[6] است[بُر].

خواص و کاربرد بید گیاه (مَرغ)

قسمت مورد استفاده گیاه مَرغ ساقه های زیر زمینی آن است که پس از خارج کردن از زمین باید آن را خوب شسته و ریشک های  آن را گرفته و قطعه قطعه کرده و خشک کنند. رنگ آن زرد و طعم آن کمی شیرین و لعاب دار است.

طبیعت بید گیاه (مَرغ) در طب سنتی

از نظر طبیعت طبق حکمای طب سنتی کمی سرد و خشک است و قابض می باشد.

ساقه زیر زمینی بید گیاه جهت درمان دل پیچه

در مورد خواص آن معتقدند که دم کردۀ بیخ یا ساقۀ زیر زمینی آن برای دل پیچه و زخمهای مثانه و سخت و قطره قطره ادرار کردن مفید است.

ساقه بید گیاه برای درمان سنگ کلیه و مثانه

همچنین دم کرده یا جوشاندۀ بیخ آن برای خرد کردن سنگ مثانه و کلیه بسیار نافع است.

موارد دارویی آب بید گیاه (مَرغ)

آب گیاه نیز از 500-250 گرم برای دفع سموم اقسام مارها به عنوان ضد سم و برای رفع سوزش مجاری ادرار  و حبس ادرار و خرد کردن سنگ مثانه و سل بسیار نافع است.

ضماد بید گیاه (مَرغ) درمان کننده ورم ها

ضماد گیاه برای ورمهای گرم مفید است. ضماد خاکستر آن برای قطع خون بواسیر، تحلیل ورمها، خشک کردن جراحتها بسیار نافع است.

عصاره بید گیاه (مَرغ) معجزه دیابت

عصارۀ بیخ آن برای بیماری قند مفید است. در دم کرده ها به نسبت 20 گرم ساقۀ زیر زمینی گیاه در 1000 گرم آب جوش استفاده می شود.

ریشه بید گیاه (مَرغ) در هندوچین

در هندوچین ریشۀ مَرغ را با ریشۀ پنبه جوشانده و از بخور آن و همچنین از آب جوشاندۀ آن برای شستو شو و بخور بواسیر استفاده می کنند[می نات].

جوشاندۀ ریشه بید گیاه

ریشۀ بید گیاه 20 گرم و آب 1000 گرم. ریشه را نیم کوب کرده و مدت نیم ساعت در آب بجوشانند و صاف کنند و مانند مدرِّات بیاشامند.

جوشانده بیدگیاه و شیرین بیان

ریشۀ بید گیاه 20 گرم، ریشۀ شیرین بیان 10 گرم و آب به قدری که صاف شده به تنهایی 1000 گرم شود.

اول مدت یک ساعت ریشۀ بید گیاه را در آب بجوشانند و صاف کنند و بعد ریشۀ شیرین بیان را به آن بیفزایند و آن را مدت یک ساعت دم کنند و صاف نمایند و بتدریج بیاشامند. مدّر است و تمام خواص مذکوره در شرح گیاه را دارا می باشد.

برای خرید انواع گیاهان دارویی به فروشگاه ما مراجعه کنید!!

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”166″]

[1] Triticin

[2] Dextrose

[3] Triticin

[4] Mucilage

[5] Mannitol

[6] Inositol

بابونه زرد در کتب طب سنتی

بابونه زرد گونه دیگری از بابونه ها است که برای خاصیت رنگرزی آن مورد بحث می باشد. این گیاه گونه ای از بابونه ها می باشد با این تفاوت که گلبرگها و گلهای اطراف آن زرد می باشد و به همین علت در رنگرزی از این نوع بابونه استفاده می شود.

در کتب طب سنتی با نامهای «بابونۀ اصفر» و «عین الثور» نامبرده شده است. به فرانسوی Camomille jaune و Camomille des teinturiers و Oeil boeuf و به انگلیسی Camomille و Yellow oxeye و Dyers Camomille گفته می شود.

گیاهی است از خانواده Compositae تیرۀ فرعی Radiae نام علمی آن Anthemis tinctoria J.Gay و Anthemis maritima Salisb.Sm می باشد.

بابونه زرد چه شکلی است؟

گیاهی است 2 ساله یا چند ساله از نظر شکل خارجی تا حدود زیادی شبیه سایر بابونه ها است.

گل ها: اختلاف محسوسی که موجب تشخیص آن از دیگر بابونه ها می شود این است. که گل های اطراف طبق و گل های دایره وسط طبق هر دو زرد هستند. در صورتیکه در سایر بابونه ها گل های اطراف سفید بودند.

میوه بابونه زرد: میوۀ آن کوچک به رنگ سفید با 5 خط طولی و در آن یک مادۀ روغنی تلخ قابل استخراج وجود دارد.

بابونه زرد در کجا می روید؟

این گیاه در اراضی سنگلاخی و آفتابی و آهکی منطق مختلف اروپا و آسیا و در ایران وجود ارد.

در ایران در مناطق شمال ایران و اطراف تهران و گچسر و مناطق خشک گلپایان و مرند و اسنویه و در تپه های میبد در آذربایجان و در آذربایجان غربی به طور خودرو می روید.

برای خرید انواع گیاهان دارویی به فروشگاه ما مراجعه کنید!!

ترکیبات شیمیایی بابونه زرد

از نظر ترکیبات شیمیایی در گل های آن علاوه بر کاروتن و گرانتوفیل دارای یک مادۀ رنگی زرد قابل استخراج است.

خواص و کاربرد بابونه زرد

• دانه یا تخم بابونه زرد روغن تلخی دارد که دارای خاصیت مسهلی است.
• دم کردۀ گل های گیاه اشتها آور است.
• از جوشاندۀ گل آن برای شستن زخم ها و التیام آنها استفاده می شود.
• در گل های آن یک مادۀ زرد رنگی قابل استخراج وجود دارد که در رنگرزی استفاده می شود.

خاصیت رنگرزی گل های بابونه زرد

بابونه زرد گونه ای از بابونه ها است که خاصیت رنگرزی آن از مهمترین خواص این گیاه می باشد که در گل های آن یک مادۀ زرد رنگی قابل استخراج وجود دارد که در رنگرزی استفاده می شود. گل ها در اواخر بهار و تابستان ظاهر می شوند.

 

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”166″]

معرفی و شناخت گیاه رازک

گیاه رازک در تمامی نقاط جهان به عنوان دارویی گیاهی شناخته شده است که در این نوشته به معرفی گیاه رازک – فواید گیاه رازک در درمان انواع بیماری ها – مضرات مصرف گیاه رازک می پردازیم.

به فارسی در کتب طب سنتی با نامهای «رازک»، «رَزَک»، «ککمیور» و «حشیشه الدینار» نامبرده می شود. به فرانسوی Houblon و به انگلیسی hop و Common Hop گفته می شود. گیاهی است از خانواده شاهدانه Cannabinaceae نام علمی آن Humulus lupulus L می باشد.

مشخصات گیاهشناسی گیاه رازک

رازک گیاهی است چند ساله، با ساقه های یکساله، دو پایه.

ساقه: ساقه های زاویه دار و موجی که چرخش پیچش موج آن از راست به چپ است. بلندی آن 10-5 متر است.

برگ: برگهای آن خیلی شبیه برگ مو دارای 5-3 قسمت و پوشیده از کرکهای خشن است.

گل: گلهای ماده آن کوچک سفید به شکل خوشه که در تابستان تمام می شود. مجتمع گلهای ماده آن به شکل یک خوشه شامل مخروطه های میوه است که درکنار فلسهای گلهای کوچک سفید گیاه قرار دارد. در این فلسها یک ماده زرد رنگ رزینی معطّر و تلخ ترشح می شود که آن را لوپولین[1] نامند.

لوپولین: این همان ماده است که طعم تلخ و معطّر خاص را به آب جو می دهد. اصولاً رازک بیشتر برای تولید لوپولین کاشته می شود. از لوپولن یک آلکالوئید به نام لوپولین به دست می آید.

محل رویش: رازک به طور خودرو در جنگلهای پرپشت کنار چپرها و پرچینها می روید. در اغلب مناطق دنیا به طور وسیع برای تولید لوپولن کاشته می شود.

در ایران: در ایران در مناطق شمال ایران گرگان، مازندران، گیلان در سواحل دریا به طور خودرو فراوان دیده می شود. به ویژه در امتداد کانالی که پیر بازار را به پیله بازار وصل می کند دیده می شود [شلیمر].

ترکیبات شیمیایی گیاه رازک

در گیاه رازک اسانس و ماده تلخ کولین و آسپاراژین یافت می شود. مقدار متوسط اسانس رازک در حدود 0/5– 0/4 درصد است. در بدنه رزینی رازک آلفا -رزین[2] و بتا -رزین[3]  یافت می شود که دارای مواد عامل مؤثری به نام هومولون[4] و لوپولون[5] است.

این دو ماده باکتری کش قوی بر ضد باکتری های گرم مثبت[6] و اسید فاست[7] می باشد. وجود مخروطه های محتوی ماده لوپولن ارزش تجاری به گیاه رازک می دهد. ماده لوپولن در حدود 15 درصد مخروطه را تشکیل می دهد.

مطالعات جدید که توسط [موزیگ و شرام] انجام گرفته در واریته ای از این گیاه به نام علمی Humulus lupulus var cordifolius Maxim یک آنتی بیوتیک جدیدی به نام یوپولون یافت می شود که دارای خاصیت متوقف کردن پیشرفت سل است.

در ادامه بعد از معرفی رازک – به فواید رازک در درمان انواع بیماری ها- مضرات مصرف رازک پرداخته می شود.

5 خاصیت مهم رازک برای بیماری ها

1. مقوی معده: رازک مقوی معده و مدّر است و آثار ضد عفونی کننده دارد. به علاوه ضد کرم معده است.
2. مخدر و مسکن بودن رازک: ماده لوپولون رازک از عوامل مخدّر و مسکّن است. این ماده برای قطع احتلام های شبانه و رفع نعوظ های دردناک شبانه بسیار مؤثر است.
3. تسکین درد مفاصل با رازک: در استعمال خارجی برای تسکین دردهای مفاصل و حتی برخی از سرطان ها مؤثر است.
4. جوشانده رازک: برای این کار 30 گرم رازک را در یک لیوان آب جوش دم کرده و صاف نموده و کمی شیرین نموده به بچه ها ها می دهند. خوردن جوشانده آن برای رفع عوارض خنازیری مفید است. جوشانده آن آرام کننده و مسکن و مقوی و تونیک است.
5. عصاره مخروطه های رازک: مخروطه نیم کوب شده رازک 1 واحد، الکل 60 درجه 8 واحد. رازک را به مدت 10 روز در 6 واحد از الکل می خیسانند و با فشار صاف می کنند و تفاله باقیمانده را در باقیمانده الکل به مدت 3 روز خیسانده و با فشار صاف می کنند. دو صاف شده را مخلوط کرده و برای اینکه الکل آن گرفته شود در حمام ماریه تقطیر می کنند و بعد به غلظت عصاره نرم تبخیر می نمایند.

مقدار خوراکی مفید گیاه رازک

مقدار خوراک از این عصاره که مقوی معده است 2-0/3 گرم می باشد.

شربت مخروطه گیاه محبوب رازک

نیمکوب شده رازک 1 واحد، آب مقطر جوش 15 واحد و قند به مقدار کافی. مدت 6 ساعت رازک را در آب جوش دم کرده و صاف نمایند و بگذارند ته نشین شود و با انحراف قسمت صاف روی آن را بردارند. در هر 10 واحد صاف شده 18 واحد قند مخلوط کرده بجوشانند تا خوب حل شود. این شربت مقوی معده است و خوراک آن 100-20 گرم می باشد.

ضماد مصرفی مخروطه رازک

100 واحد مخروطه رازک را با مقدار کافی آب جوش مخلوط کرده و ضماد بسازند. در هر ضماد تقریباً 100 گرم مخروط کافی است. این ضماد برای جراحت های دردناک بسیار مؤثر است. برای ضماد از سرشاخه های گلدار و برگ آن استفاده می شود.

پودر لوپولن موجود در رازک

5 گرم لوپولن نرم کوبیده شده را با 10 گرم قند مخلوط و در 10 بسته مساوی ببندند و از 8 بسته در عرض روز بتدریج بخورند. در رفع احتلام های شبانه بسیار مؤثر است.

قرص ضد درد و مسکّن لوپولن

لوپولن 4 گرم با مقدار کافی صمغ عربی 10 قرص بسازند. برای رفع بی خوابی و تسکین هیجان شهوت[8] و جلوگیری از احتلام شبانه از 2-1 قرص قبل از رفتن به بستر بخورند. اگر لازم شد 2-1 قرص نیز وسط شب بخورند.

پماد لوپولن حاصل از رازک

لوپولن 1 واحد، پیه مذاب و یا وازلین 2 واحد. اینها را مخلوط کره مدت 6 ساعت در حمام ماریه دم کنند. این پماد مسکّن است و در زخمهای دردناک سرطانی مؤثر است.

در ادامه بیشتر با معرفی رازک – فواید رازک در درمان انواع بیماری ها و مضرات مصرف رازک آشنا می شویم.

رازک و تحقیقات علمی در مراکز تحقیقاتی جهان 

تحقیقات دارویی پزشکان چینی

پزشکان چینی طی قرنها رازک را به عنوان داروی مقوی معده و رفع سوء هاضمه و درمان صرع و سل و اسهال خونی تجویز می کردند.

یونانیان قدیم و خواص رازک

یونانیان قدیم و پزشکان گیاه درمان قدیم ایتالیا (رومی) نیز رازک را برای تقویت معده، هاضمه و درمان ناراحتی های روده ای توصیه می نمودند.

استفاده طبیعی دان رومی از رازک

پلینی[9]، طبیعی دان معروف رومی، شاخه های سبز، جوان و تازه رازک را در بهار قبل از اینکه کاملاً برسند مانند سبزی تازه با غذا مصرف می کرد.

رازک برای تحریک اشتها در انگلیس

از قدیم مردم انگلیس رازک را می شناختند و آن را به عنوان سبزی تلخ برای تحریک اشتها و هاضمه مصرف می کردند.

استفاده از رازک در کارخانه های آبجوسازی

از سال 1500 میلادی کارخانه های آبجو سازی انگلیس دریافتند که رازک دارای خاصیت نگهداری خوبی است. با استفاده از رازک نوشابه سنتی انگلیس به نام  ale را به آبجو تلخ مبدل می کردند. مخالفان مصرف رازک در پارلمان انگلیس به این امر اعتراض کرده اعلام نمودند که مخلوط نمودن رازک در نوشابه سنتی سلامت مردم را به خطر می اندازند.

هانری ششم پادشاه وقت انگلیس که به نوشابه سنتی انگلیس (ale) خیلی علاقه داشت فرمانی برای ممنوعیت مصرف رازک در انگلیس صادر کرد. رازک همچنان در انگیس غیر قانونی باقی بود تا اینکه  در سال 1552 پسرش ادوارد ششم این ممنوعیت را لغو کرد.

سایر تحقیقات انگلیسی ها در خصوص رازک

رازک طی قرنها به عنوان داروی مسکّن و آرام بخش مصرف می شده است. مصرف آن به صورت دم کرده گرم، خواب آور است. پزشکان قرن هفدهم انگلیس رازک را به عنوان مفتح برای باز کردن انسداد مجاری کبد و طحال و تصفیه خون و برای درمان سلفیس توصیه می کنند. سلفیس به نام بیماری فرانسوی معروف بود.

همچنین برای تنظیم مقدار ترشحات عادت ماهیانه توصیه می کردند.

مصرف رازک در آمریکای شمالی

در امریکای شمالی نیز سرخ پوستان بومی امریکا از رازک به عنوان مسکّن و کمک به هاضمه استفاده می کنند.

رازک برای رفع مسمویت الکل

پزشکان قرن نوزدهم به خاصیت آرامبخشی رازک زیاد معتقد نبودند ولی آن را برای کمک به هاضمه و برای رفع هیجانات و ناراحتی های حاصل از مسمومیت مصرف الکل، مؤثر و مفید دانستند.

رازک بین سالهای 1916-1831 به عنوان مسکّن و آرام بخش  توصیه می کنند. رازک دارای دو ماده شیمیایی ضد عفونت به نامهای هومولون[10] و لوپولون[11] می باشد. این دو ماده باکتری های مولد فساد در مواد غذایی را از بین می برند.

رازک از نظر پیشگیری در عفونت ها

مواد شیمیایی ضد عفونت موجود در رازک برای پیشگیری از عفونت مؤثرند. البته رازک از آنتی بیوتیکها عمده محسوب نمی شود. ولی به عنوان کمک کننده های فوری اولیه تا دسترسی به آنتی بیوتیک لازم و قوی در موارد بریدگی های در حین کار می توان از آن استفاده نمود.

به این صورت که مقداری از گلهای آن را با دست له کرده و پس از تمیز کردن موضع روی محل بریدگی قرار داد. این از فواید رازک در درمان انواع بیماری ها است

رازک به عنوان داروی درمان سل

یک پژوهش جدید نشان می دهد که رازک بر ضد باکتری سل مؤثر است. این تحقیق خاصیت سنتی رازک در درمان سل را که طی قرنها مورد عمل چینی ها بوده، تأیید می کند.

رازک به عنوان مسّکن و آرام بخش

تا قرنها دانشمندان و پزشکان مفید بودن رازک به عنوان مسکّن و آرام بخش را باور نداشتند. حتّی مسخره می کردند تا اینکه در سال 1983 یک ماده شیمیایی مسکن به نام  2-Methyl -3- butene-2 ol در آن کشف شد.

این ماده شیمیایی به مقدار خیلی کم فقط در برگهای رازک وجود دارد. ولی پس از مسن شدن گیاه و خشک شدن برگ غلظت آن در برگ افزایش می یابد. اگر در نظر دارید از رازک به عنوان مسکّن استفاده کنید باید از برگهای خشک گیاه مسن مصرف کنید.

رازک به عنوان کمک به هاضمه

رازک ممکن است عضلات نرم آستر مجاری هاضمه را آرام کند. این پژوهش را که دانشمندان محقق فرانسوی به عمل آورده اند. مصرف سنتی کهن رازک را به عنوان ضد اسپاسم و کمک به هاضمه تأیید می کند.

رازک برای سلامتی زنان

دانشمندان آلمانی ادعا می کنند که رازک دارای مواد شیمیایی نظیر استروژن[12]  که هورمون جنسی زنان است می باشد. وجود این ماده شیمیایی در رازک مؤید خاصیت آن در کمک به تنظیم عادت ماهیانه است. این  مورد از مهمترین فواید رازک در درمان انواع بیماری ها است.

مقدار مصرف: به منظور پیشگیری از عفونت های احتمالی و برای کمک به هاضمه باید گیاه رازک تازه و جوان مصرف شود و برای رفع  بی خوابی از گیاه مسن و خشک باید استفاده کرد.

روش تهیه دم کرده رازک

یک قاشق سوپ خوری گیاه را در یک پیمانه (220 گرم) آب جوش 5 دقیقه خیس کنید. این دم کرده گرم کننده و دارای طعم تلخ مطبوعی است.

به کودکان زیر دو سال نباید داده شود.

برای کودکان بزرگتر و افراد مسن تر از 65 سال مصرف آن باید از مقدار کم شروع و بتدریج تا حد لازم افزایش یابد.

فاکتورهای ایمنی مصرف رازک

ایجاد خارش در پوست  افراد

در پوست بعضی افراد که از رازک به عنوان دارو استفاده می کنند، خارش ایجاد می شود که آن را عوارض پوستی رازک می نامند. در غیر این موارد تا بحال هیچ عوارض جانبی دیگری از خوردن رازک گزارش نشده است.

منع مصرف برای زنان باردار

اگر نظر کارشناسان آلمانی در مورد وجود مواد شیمیایی مشابه استروژن در رازک درست باشد، طبیعی است که زنان باردار نباید رازک مصرف کنند.

اجتناب در زمان داشتن سرطان پستان

زنان مبتلا به سرطان پستان نیز باید از خوردن آن اجتناب کنند. سازمان نظارت بر خوراک و دارو (FDA) امریکا رازک را به طور کلی در لیست گیاهان بدون خطر آورده است.

بجز برای زنان باردار و مادران شیرده و کودکان زیر دو سال مصرف آن را برای سایر افراد که از مسکن دیگری استفاده نمی کنند، بدون مانع می ماند.

رازک باید با نظر پزشک مصرف شود. اگر در جریان مصرف ناراحتی های کمی از قبیل خارش و یا ناراحتی معده و اسهال ایجاد شود، مصرف آن کم و یا به طور کلی قطع شود.

برای خرید انواع گیاهان دارویی به فروشگاه ما مراجعه کنید!!

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”166″]

 

[1] Lupuline

[2] α -Resins

[3] β-Resins

[4] Hum u lone

[5] Lupulone

[6] Gram Positive bacteria

[7] Acide-fast bacteria

[8] Satyriasis

[9] Pliny

[10] Humulon

[11] Lupulone

[12] Estrogen

.44518938 – green hops with a glass of fresh beer

معرفی گیاه دارویی چوبک

در این نوشته سعی در توضیح تکمیلی در خصوص معرفی چوبک، انواع چوبک و خواص و کاربرد دارویی آنها را داریم.

تعدادی از گیاهان هستند که سابقاً ریشۀ آنها به علت داشتن مادۀ ساپونین برای شستن و تمیز کردن لباس مانند صابون استفاده می کرده اند. این گیاه از خانوادۀ Caryophyllaceae می باشند.

تعدادی از آنها که به صورت درختچه و دارای ریشۀ ضخیمی هستند و بیشتر در ایران می رویند از جنس Acanthophyllum هستند. تعدادی دیگر که یکساله و چند ساله ولی علفی می باشند از جنس Saponaria هستند که بیشتر در اروپا می رویند و تک و توک از دستۀ دوم در ایران نیز دیده می شود.

به طور کلی اینگونه گیاهان به فارسی در مناطق مختلف ایران با نامهای «چوبک»، «چوبک اشنان» و «چوبه» و «آذر بو» نامیده می شوند. در همدان به اصطلاح محلی «اِسپِروَن» و در آذربایجان و در کردستان «چوغان» و در سایر مناطق «فلار» و «گلیم شوی» نامیده می شوند.

در کتب طب سنتی با نامهای عربی آن «غاسول»، «عَرطَنیثا»، «صابونیه»، «عَرطَنیسه» (بیخ گیاه) و «سطرونیون» نامبره می شود. به فرانسوی به طور کلی Saponaire و به انگلیسی Soapwort نامند.

در ادامه به معرفی چوبک، انواع چوبک و خواص و کاربرد دارویی چوبک می پردازیم.

معرفی 7 گونه مهم چوبک در ایران

نام علمی چند گونه از درختچه های این خانواده که در ایران در مناطق مختلف می رویند و سابقاً در دهات ریشۀ آنها را خشک و آسیاب کرده و به جای صابون مصرف می کردند. این گونه های مهم  عبارتند از:

1. گونه Acanthophyllum squarrosum Boiss: درختچۀ کوچکی است کبود رنگ، کرکدار خزی، در دامنه های جنوبی البرز تا جلفا و تبریز، در اراک،همدان، اصفهان، یزد، خراسان و بلوچستان انتشار دارد. گلهای آن سفید یا صورتی و دارای ریشه های ضخیم است.

2. گونه Acanthophyllum microcephalum Boiss: این درختچه در دامنه های جنوبی البرز در شاهرود دیده می شود. برگهای آن نخلی شکل، گلهای کوچک با کاسه مخروطی و جام سفید.

3. گونه Acanthophyllum gracilis Bge: درختچۀ کوچکی است. در مناطق شاهرود و خراسان دیده می شود.

4. گونه Acanthophyllum glandulosum  Bge: درختچۀ کوچکی است که کمی کرکدار و چسبناک. در منطقۀ شاهرود و در دامنه های شرقی البرزدیده می شود. برگهای آن ریز، روی برگها شیاردار و پشت آن برجسته و گلهای آن سفید است.

5. گونه Acanthophyllum fontanesil Boiss: درختچه ای است با کرکهای ریز، برگهای کشیده، در ارتفاعات جبال دنا میروید.

6. گونه crassifolium Boiss  Acanthophyllum: درختچۀ کوچکی است . در دامنه هاینیم خشک جنوبی البرز، درۀ جاجرود، بومهن، اراک، همدان، فارس و کهکیلویه می روید.

7. گونه Acanthophyllum bracteatum Boiss: درختچۀ کوچکی است. پوست آن به رنگ کبود، صاف یا کمی کرک دار. برگهایش کشیده نوک تیز. گلهایش در مجموعه ای در روی یک پایک بلند قرار دارد. این درختچه در اصفهان، یزد، شیراز، دربند کرج و اطراف تهران دیده می شود.

معرفی گونه صابونی (Saponaria) چوبک

از جنس Sponaria گونه ای در ایران می روید که این گونه گیاهی است که در کتب طب سنتی با نام «فول العرب» ذکر می شود. به فرانسوی Vaccaire و des vaches  Sponaire و به انگلیسی Cow-herbe و Cowsoapwort گویند.

از خانوادۀ Caryophyllaceae و نام علمی آن Sponaria vaccaria L و مترادف آن vaccaria pyramidata Medic می باشد. به هندی این گیاه را «صابونی» گویند.

مشخصات غاسول ایرانی (گونه مهمی از چوبک)

گیاه فول العرب یا غاسول ایرانی گیاهی است علفی یکساله و کوچک.

برگ: برگ های آن متقابل، بدون کرک، دراز، نوک تیز و مثلثی شکل که قاعده آن ساقه را در آغوش گرفته است.

گل: گل های آن قرمز رنگ و اغلب در مزارع به عنوان علف هرز می روید. در ایران و هندوستان علف هرز مزارع است.

ریشه: ریشۀ این گیاه کوچک است و مانند ریشه های درختچه های چوبک ضخیم و بزرگ نیست.

محل رویش: این گیاه در ایران در مناطق شمالی در گیلان، در قزوین، اصفهان، اراک، کرمانشاه، خرم آباد، آذربایجان، بوشهر، زابل، خراسان، شاهرود، خلاصه که معمولاً در تمام مناطقی که درختچه Acanthophyllum squarrosum می روید انتشار دارد.

ترکیبات شیمیایی غاسول ایرانی 

از نظر ترکیبات شیمیایی در ریشه و دانه این گیاه مادۀ ساپونین مشخص شده است[موزیگ و شرام]. به علاوه در دانه های گیاه یک هیدرات کربن به نام لاکتوزین[1] مشخص شده است [لیو].

خواص و کاربرد غاسول در کشورهای مختلف 

• در هند از شیرۀ گیاه غاسول ایرانی به عنوان تب بر و مقوی در دوران تب های مداوم و ضعیف تجویز می شود.
• از گیاه برای معالجۀ ناراحتی های پوست توأم با خارش استفاده می کنند.
• در چین از میوه ها و یا دانه های گیاه به عنوان التیام دهندۀ زخم، ضد عفونی کننده، بندآورندۀ خونروی و ضد درد در موارد بریدگی های اعضا استفاده می شود[چیو].
• برای بیرون آوردن خار و نیه [موزیگ و شرام] و در استعمال داخلی برای افزایش ترشح شیر می خورند.
• سرشاخه های سبز، گلها، ریشه و برگهای گیاه همان خاصیت دانه را دارند.

ترکیبات شیمیایی در ریشه چوبک

از نظر ترکیبات شیمیایی در ریشۀ گیاهان چوبک ایران جنس Acanthophyllum مادۀ ساپونین و غیره یافت می شود.

خواص و کاربرد دارویی چوبک

بعد از معرفی چوبک و انواع چوبک به خواص و کاربرد دارویی چوبک می پردازیم.

طبیعت چوبک: ریشۀ چوبک ها از نظر طبیعت گرم و خشک است.

خواص و کاربرد های دارویی چوبک عبارتند از:

• عطسه آور می باشد.
• سکسکه را تسکین می دهد.
• مدّر و قاعده آور است.
• برای خرد کردن سنگ مثانه مفید است.
• ریختن قطرۀ دم کردۀ آن در بینی بسیار عطسه آور است و برای باز کردن مجاری گرفته شده در موارد زکام بسیار نافع است.
• ضماد آن با سرکه برای تسکین درد سیاتیک و ورم طحال نافع است.
• اگر در محلول تنقیه داخل شود، تنقیۀ آن برای برای اشخاص مبتلا به سیاتبک داروی مسکن خوبی است.
• ضماد خاکستر ریشۀ آن با سرکه برای درد مفاصل و سیاتیک و درد سرین نافع است.
• پودر آن که روی زخمهای بد پاشیده شود برای التیام زخم نافع است.

مضرات مصرف زیاد چوبک

به قدری عطسه آور است که در برخی موارد بوئیدن یا قطرۀ بینی آن برای زنان باردار خطرناک است. زیرا ممکن است آنقدر عطسه کند که بچه را ساقط نماید.

مقدار مصرف خوراکی چوبک

مقدار خوراک آن تا 5 گرم است، توجه شود چون مادۀ ساپونین سمی است بیش از 3-2 گرم و حداکثر در مورد اشخاص قوی تا 5 گرم خوردن آن خطرناک است و خوردن 15 گرم آن بطور قطع کشنده است. بنابراین مصرف آن باید زیر نظر پزشک باشد.

تهیه دم کرده چوبک

برای تهیۀ دم کردۀ آن 5-2 گرم پودر ریشه را در 300-200 گرم آب جوش دم کرده پس از صاف کردن با قاشق کوچک بتدریج بیاشامند.

برای خرید انواع گیاهان دارویی به فروشگاه ما مراجعه کنید!!

 

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”166″]

[1] Lactosin

منبع: معارف گیاهی کاربرد گیاهان در پیشگیری و درمان بیماری ها نوشته حسین میر حیدر.

معرفی گیاه دارویی آراقیطون (بابا آدم)

در این نوشته به معرفی گیاه آراقیطون (بابا آدم) و مشخصات و خواص و کاربرد درمانی آن می پردازیم.آراقیطون که به فارسی به آن «بابا آدم» و «فیل گوش» گویند. گیاهی است علفی که در مناطق مختلف جهان از این گیاه استفاده درمانی و دارویی می شود.

در کتب سنتی با نامهای «لوف کبیر»، «آراقیطون» و «فیلجوش» آمده است. به فرانسوی Bardane و Glouteron و Gratteron و «Greatteau» و « Herba aux teigneux» به انگلیسی Burdock و Cockle-bur گفته می شود. گیاهی است از خانوادۀ Compositae تیرۀ فرعی Tubuliflorae نام علمی آن Arctium majus Bernh می باشد.

مشخصات مهم گیاهشناسی آراقیطون

بابا آدم گیاهی است علفی دو ساله به ارتفاع 120-60  سانتی متر.

ساقه: گیاه آراقیطون دارای ساقه های منشعب و مانند پوست مار ابلق و پوشیده از کرکهای زبر و خشن است.

برگ: برگهای آن پهن موج دار بزرگ.

گل: گلهای آن قرمز به صورت کاپی تول کروی که پوشیده از فلس هایی است که به قلابهای کوچکی ختم می شود.

به همین علت برگ و میوۀ آن به لباس اشخاصی که از کنار گیاه عبور می کنند و همچنین به پشم گوسفندانی کهن در اطراف گیاه چرا می نمایند، می چسبد.

ریشه: ریشۀ گیاه دراز کمی ضخیم در حد ضخامت انگشت دست دوکی شکل و دارای مقدار زیادی کربنات دوپتاس و نیترات دوپتاس است. پوست آن قهوه ای و مغز آن سفید و طعم آن کمی شیرین و بوی آن تهوع آور است.

میوه: میوۀ آن پس از رسیدن به صورت فندقه چند وجهی در می آید و پس از اینکه کاملاً رسید رنگ آن زرد و حنایی می شود.

چگونگی رشد و تکثیر آراقیطون

در بالای میوه دسته ای تار زرد رنگ دیده می شود که چسبناک است. به پشم گوسفندان در موقع عبور می چسبد. موجب پخش تخم و گسترش گیاه می شود. تکثیر بابا آدم از طریق کاشت بذر آن در شهریور ماه و برداشت محصول در اسفند یا اردیبهشت ماه سال دوم انجام می گیرد. این گیاه در اروپا و آسیا انتشار دارد.

رشد گیاه آراقیطون در ایران

در ایران در اطراف تهران، دامنه های البرز، چالوس، رودبار، زیر درختان زیتون، ولی آباد، کوهستان های خراسان، کرمان، تفرش و در آذربایجان در قره داغ حسن بیگلو، نعمت آباد نزدیک تبریز، در همدان، اراک، در مازندران و گرگان به طور خودرو دیده می شود.

در ادامه بعد از معرفی گیاه آراقیطون( باباآدم) و مشخصات به خواص و کاربرد درمانی آن می پردازیم.

ترکیبات شیمیایی مهم در گیاه آراقیطون

در ریشۀ گیاه در حدود 45 درصد مادۀ آینولین[1] برگها و ریشۀ آن دارای اسانس روغنی فرّار است. در دانه های آن گلوکوزید آرکتیئین[2] مشخص شده است. به علاوه دانه آن دارای 20-16 درصد روغن ثابت به رنگ زرد با طعم تلخ است که شامل مقدار زیادی حدود 60 درصد لینولئیک اسید و کمی یعنی حدود 10 درصد اولئیک اسید است.

در گزارش دیگری آمده است که ریشۀ بابا آدم دارای مقدار زیادی کربنات دو پتاسیم و نیترات دو پتاسیم، رزین و یک گلوکوزید به نام لاپین [3] است.

خواص و کاربرد درمانی آراقیطون(بابا آدم) در مناطق مختلف جهان

از نظر طبیعت بابا آدم طبق رای حکمای طب سنتی گرم و خشک است. از ریشۀ بابا آدم برای تصفیۀ خون، به عنوان مدر، معرّق و آنتی فلوژیستیک[4] مصرف می شود. که از خواص و کاربرد درمانی آراقیطون (بابا آدم) در این منطقه می باشد.

در چین و ژاپن از تخم، ریشه و ساقه آن به عنوان مقوی، نیرو دهنده، تصفیه کنندۀ خون، زیاد کنندۀ ترشح عرق و مدّر استفاده می شود.

در فرانسه معمول است از جوشاندۀ 100-60 گرم ریشۀ بابا آدم در یک لیتر  آب در استعمال خارج از بیماری های پوست مصرف می کنند. منظماً تا مدتی صبح و عصر روی پوست عضو مورد نظر می مالند. که از دیگر خواص و کاربرد آراقیطون (بابا آدم) می باشد. زیرا سابقاً از برگ و عصارۀ برگ آن در فرانسه برای معالجۀ کچلی استفاده می شده است.

برای خرید انواع گیاهان دارویی به فروشگاه ما مراجعه کنید!!

آراقیطون (بابا آدم) و درمان انواع بیماری ها

ریشه و برگ گیاه موارد استعمال درمانی دارد. از تخم آن در جوشانده ها با عسل و یا با سرکه رقیق مصرف می کنند. از ریشه و ساقۀ آن نیز در جوشانده و یا در تنطورها استفاده می شود[استوارت].

1.درمان کننده سرگیجه: از جوشاندۀ ساقه های پر برگ آن برای معالجۀ سر گیجه و روماتیسم و اگر کمی شکر قهوه ای به آن اضافه شود، برای معالجۀ سرخک استفاده می شود[هو].

2.ضد عفونی کننده: در سایر مناطق بیشتر از تخم آن استفاده می شود. از تخم آن به عنوان ضد عفونی و مدّر[موزیگ و شرام] استفاده می شود.

3.داروی ضد کرم: برای معالجۀ نوعی استسقا که مایع سروز در حفره ها و بافتهای بدن جمع می شود،[روا] و به عنوان  داروی ضد کرم روده نافع می باشد.

4.رفع جوش های صورت: رفع جوش و دانه هایی که در صورت می زند[لوئی] مهمترین مشخصات و خواص و کاربرد درمانی آراقیطون (بابا آدم) می باشد.

5.درمان کننده ذات الریه: ضمناً در معالجه، ذات الریه [لو]، برای آبسه های چرکی و ناراحتی های گلو و حلق[روا] از آراقیطون (باباآدم ) استفاده می کنند.

6.درمان نیش جانوران سمی: به عنوان تریاق و در موارد نیش زدن جانوران سمّی و مار[کاریونه و کیمورا]، نافع است.

7.درمان آنفلانزا: برای درمان آنفلانزا و تبهای مخملک، آبله، خنازیر [لو]، یبوست و سرخک [چیو] آن را مفید می دانند.

8.پایین آورده قند خون: از خواص و کاربرد برگ آراقیطون (بابا آدم ) می توان به پایین آوردن قند خون اشاره داشت.

9.درمان کچلی: مالیدن دم کردۀ برگ آن برای ناراحتی های جلدی بخصوص برای پوست سر و کچلی نافع است.

10.التیام زخم: مرهمی که از یک واحد عصارۀ بابا آدم و یک واحد روغن زیتون حاصل می شود برای مالیدن و التیام جراحات و زخم خیلی مفید است.

مقدار مصرف خوراکی آراقیطون ( بابا آدم)

مقدار خوراک از برگ یا گرد ریشۀ بابا آدم تا 4 گرم است و در دم کرده ها 50-30 گرم برگ در هزار گرم آب جوش مصرف می شود. که در 24 ساعت بتدریج فنجان فنجان میل کنند. در مورد ترکیب دارویی برای رویش مو به بخش گزنه مراجعه فرمایید.

خواص عصارۀ ریشۀ بابا آدم

ریشۀ بابا آدم 1 واحد، آب مقطر8  واحد.

ریشه را قطعه قطعه کرده و مدت 12 ساعت در 5 واحد آب می خیسانند. با فشار صاف می کنند. تفاله را در مابقی آب می خیسانند و با فشار صاف می کنند. دو ماده صاف شده را مخلوط کرده، می گذارند ته نشین شوند و صاف کرده روی آن را از انحراف برداشته در حمام ماریه به قوام عصارۀ نرم تبخیر می کنند. این عصاره از عوامل مقوی است و مقدار خوراک آن 10-1 گرم باشد.

دم کردۀ ریشۀ بابا آدم (آراقیطون) مفید برای تصفیۀ خون

ریشۀ بابا آدم 30 گرم، مغز ریشۀ شیرین بیان 30 گرم، ریشۀ تاج ریزی 30 گرم، آب جوش 1000 گرم. مخلوط اینها را در آب حدود نیم ساعت دم می کنند و بیش از نصف آن را در روز میل می نمایند.

جوشاندۀ ریشۀ بابا آدم برای رفع سوداوی

ریشۀ بابا آدم را با هم وزن آن ریشۀ راسن جوشانده و پس از خنک شدن روی پوست می مالند خارش خیلی زود رفع می شود.

 

 

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”166″]

[1] Inulin

[2] Arctiin

[3] Lappine

[4]Antiphlogistic

آشنایی با خاک مناسب برای احداث باغ

قبل از هر اقدامی برای احداث باغ ،انجام مطالعات خاک شناسی توصیه میشود . برای انجام مطالغات خاک شناسی حفر حداقل یک پروفیل در هکتار به ابعاد یک متر عرض دو متر طول و یک تا یک و نیم متر عمق نیاز است .سپس با استفاده از مشخصات ظاهری مانند رنگ خاک ،تغیرات اهک ،تغییرات اهک ،تغییرات رس،مائه عالی ،ساختمان ، سفتی،تراکم خاک و… افق ها و لایه های خاک مشخص خواهند شد. و همچنین سطح اب زیر زمینی و نوسان ان ،درجه مانداب سطح و زمان رخداد انو… تعیین خواهد شد. برای تعیین و شناخت دقیق ویژگی ها و محدودیت های فیزیکی و شیمیایی توصیه میشود از هر لایه یا افق خاک در نیمرخ پروفیل خاک،یک نمونه تهیه میشود .

این نمونه ها به ازمایشگا ارسال شده و تجزیه های لازم انجام شود و سپس با استفاده از نتایج مطالعات صحرایی و ازمایشگاهی ،تفسیر های لازم برای احداث باغ مرکبات انجام میشود .

در انتخاب محل احداث باغ،تعیین حاصلخیزی عمومی خاک مانند اندازه گیری pH،مواد عالی و قابلیت استفاده عناصر غذایی مانند پتاسیم ،فسفر ،منیزیم ، آهن ،منگنز ،روی و همچنین کلسیم (در خاک های در معرض تنش مانداب ،خاک های اسیدی …) از اهمیت زیادی برخوردار است .

در خاک های که قبلا مرکبات یا سبزی و صیفی کشت شده است مقدار مس قابل استفاده خاک نیز باید اندازه گیری شده و مورد برسی قرار گیرد. به علت تحرک بسیار کم مس در خاک فاین عنصر به طور عمده در لایه های سطحی خاک تجمع می یابد و تحت تاثیر شستشو نیر قرار نمیگیرد نبابر این مصرف ریاد قارچ کش های حاوی مس ماننداکسی کلرور  مس و ملول های بردو موجب تجعمع مس در سطح خاک و منطقه ریشه درختان میشود .

تجمع زیاد مس در ننطقه ریشه درختان مرکبات ،موجب اختلال شدی در جذب اهن ،کلروز و ریزش برگ میشود . اگر خاک درختان مرکبات دارای تجمع مس قابل استفاده در لایه های سطحی باشد pHباید به بالاتر از 6/5 افزایش یابد .

اما اگر خاک،اهکی باشد برای کاهش pHموثر واقع خواهد شد . معمولا پس از احداث باغ ، اصلاح حاصلخیزی خاک های با اهک زیاد و مواد الی کم ،بسیار مشکل است . هزینه های اضافی احداث ،هواه با هزینه های مدیریت درختان در چنین خاک هایی سبب اخلاف بیشتر بین هزینه و سود ،به ویژه در اوایل دوره بار دهی درختان میشود .

نوسازی باغ های قدیمی توسط بستر سازی مجدد میتواند اثر زیادی در حاصلخیزی، ظرفیت نگهداری اب و حجم ریشه دهی درختانداشته باد . در اغلب موارد ،نوسازی با بستر سازی مناسب از  سود اقتصاد بیشتری برخوردار خواهد بود اما در برخی موارد اگر مواد pHبالا(اهک زیاد لایه های پایینی )یا رس زیاد از لایه های پاییمی ب منطقه ریشه منتقل شوند ممکن است مشکلاتی برای درختان ایجاد نمایند ،بنابر این باید تلاش شود که تا حد امکان از انتقال اهک یا رس از لایه های زیرین به سطح خاک اجتناب شود.

برسی بافت خاک و تغییرات آن در پروفیل خاک درختان مرکبات

بافت خاک شامل ذرات شن، سیلت و رس است که به آنها ذرات ریز یا ذرات اولیه نیز اطلاق می شود و قطر کمتر از دو میلی متر دارند. قطر ذرات رس کمتر از 0/002میلی متر (دو میکرون)، قطر ذرات سیلت از 0/002 میلی متر.

(دو میکرون) تا قطر ذرات شن از0 /02میلی متر (20 میکرون) و 0 / 02 میلی متر (20 میکرون) تا دو میلی متر (2000 میکرون) می باشد. در واقع، بافت خاک مقدار نسبی ذرات شن، سیلت و رس را در خاک های معدنی نشان میدهد اما به ذرات بزرگتر از دو میلی متر، ذرات درشت گویند. بافت خاک بر میزان نگهداری آب در خاک (بعد از زهکشی تقلی) و سرعت تخلیه آب از خاک تاثیر زیادی دارد. برای مثال، بیشتر خاکهای مرکبات که دارای مقدار زیادی شن در منطقه ریشه هستند به علت ظرفیت نگهداری پایین به مدیریت آبیاری فشرده تری نیاز دارند حجم زیاد آب مصرفی در هر آبیاری در یک زمان می تواند موجب آبشویی شدید عناصر غذایی شود.

اغلب خاکهای بافت درشت، فاقد ظرفیت لازم برای نگهداری آب و عناصر غذایی می باشند و در مقابل، خاکهای بافت ریز نیز اغلب مشکل ساختمانی و زهکشی دارند که موجب کاهش توسعه ریشه، تشدید خشکیدگی سرشاخه ها و زوال مرکبات میشوند . به طور کلی کلاس های بافت خاک در جدول 2-1 نشان داده شده است. کلاس های متوسط و نسبتا درشت، مناسب ترین کلاس های بافت خاک برای کاشت مرکبات هستند. مدیریت آبیاری و تغذیه درختان مرکبات در بافت های با کلاس مختلف، متفاوت است و معمولا در کلاس های بافت درشت به مدیریت آبیاری و تغذیه فشرده تری نیاز است.

 مواد آلی (Organic matter) و تغییرات آن در پروفیل خاک مرکبات

مواد آلی خاک شامل هر نوع مادهای با اساس کربن آلی از بقایای گیاهی تازه افزوده شده به خاک تا هوموس کاملا تجزیه شده یا کمپوست می باشد. در حالت طبیعی، خاکهای نمادین مرکبات ممکن است شامل بیشتر از 5درصد ماده آلی باشند اما پس از کشت، مواد آلی به تدریج کاهش می یابد و در نهایت در حدود 1 تا 2 درصد در یک باغ بالغ مرکبات ثابت باقی می ماند. به طور کلی، هر چه مواد آلی خاک بیشتر باشد ظرفیت نگهداری آب در خاک نیز بیشتر می باشد.

در آب و هوای گرم و مرطوب، مواد آلی خاک به سرعت اکسید می شوند ولی به همان مقدار توسط درختان مرکبات جایگزین نمی شوند. همچنین استفاده از علف کشها در زیرسایبان درختان نیز موجب کاهش مواد آلی خاک می شود.

در خاک های شنی مناطق ساحی و مجاور مناطق ساحلی دریای مازندران مقدار ماده آلی در خاک، یک مولفه بسیار ارزشمند است چرا که ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی را فراهم می کند و همچنین تجزیه آن بازیافت عناصر غذایی برای گیاهان را امکان پذیر می کند. حد کفایت مواد آلی در خاک، با توجه به بافت خاک متفاوت است و معمولا خاک های با بافت سنگین از حد کفایت بالاتری برخوردار هستند 

ظرفیت تبادل کاتیونی مواد آلی با تغییرات اسيديته (pH خاک تغییر می کند و در pH تقریبا 100 تا 400 سانتی مول (+) در کیلوگرم می باشد و به طور میانگین حدود 150 سانتی مول (+) در کیلوگرم است. بنابر این مواد آلی، ترکیبات بسیار با ارزشی در خاک هستند. زیرا ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی در خاک را افزایش می دهند.

همچنین تجزیه آنهاء عناصر غذایی را برای گیاهان فراهم می کند. بهترین زمان برای افزودن مواد آلی به خاک در باغ های مرکبات، قبل از احداث باغ است چرا که به آسانی می توان آن را با خاک منطقه ریشه درختان مخلوط کرد یا در منطقه ای قرار داد که ریشه درختان به آن برسد.

به طور کلی برای بهبود حاصلخیزی خاک و افزایش قابلیت استفاده آب و عناصر غذایی، افزودن مواد آلی باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد، بنابراین به مدیران وزارت جهاد کشاورزی و شهرداری ها پیشنهاد می شود ترتیبی اتخاذ کنند که محل های دفن زباله، زباله های باغبانی را نپذیرند و در هر منطقه ای، کارگاه های تبدیل زباله به کمپوست با مال احداث نمایند و این مواد آلی با حمایت دولت بدون هیچ هزینه ای، غیر از هزینه حمل و نقل به مصرف کنندگان تحویل گردد.

کمپوست های تولید شده نیز برای مصرف در خاک مناسب هستند و بیشتر آنها که استانداردها و کیفیت لازم را داشته باشند برای مصرف در باغ های مرکبات توصیه می شوند. اما مواد تولید شده با آماده شده به صورت مالچ، برای استفاده در باغ های مرکبات توصیه نمی شوندرا جذب نمایند.

بنابراین ده تا تبدیل به کمپوست شوندپوست مواد آلی در خاک وجودزیرا آنها در طی تجزیه ممکن است نیتروژن قابل استفاده درختان را جذب نمایند مالچ ها قبل از مصرف، باید ابتدا در گوشه ای از باغ جمع شده تا تبدیل به کسپس مصرف گردند.

هیچ حد مشخص و خاصی برای مصرف کمپوست مواد آل ا ندارد. یک قاعده کلی این است که مقدار کم، بیشتر از هیچ است و مقدار زیاد هم بهتمی باشد. تصمیم باغ دار برای مصرف مواد آلی باید بر اساس نزدیکی به یک منبر به علاوه حمل و نقل مناسب، توزیع و هزینه های اختلاط باشد. به علت این که حجم زیادی رسیدن به مقدار بهینه (20 تا 100 تن در هکتار) مورد نیاز است بنابراین، اگر تهیه مواد آل برای باغ دار مشکل است و هزینه زیادی دارد مصرف یکنواخت آنها در کل سطح باغ توص نمی شود. بلکه، باغ دار باید خاکهای ضعیف تر را در باغ مشخص کرده و مقدار بیشتری از مواد آلی در این خاک ها مصرف کند.

کودهای حیوانی و کمپوست های مصرفی در خاک های کشاورزی باید حداقل ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی زیر را داشته باشند و کمپوست هایی که این ویژگی ها را نداشته باشند برای مصرف در فصل رشد توصیه نمی شوند.

همچنین از بین ویژگیهای زیر، دو ویژگی اهمیت بیشتری دارد که شامل نسبت کربن به نیتروژن (C/ N) و شوری (غلظت نمکهای محلول) می باشد. سطوح پایین تر هر یک از این ویژگی ها نشان میدهد کمپوست برای مصرف در باغ های مرکبات و درختان میوه مناسب تر است. “

فواید کمپوست و کودهای حیوانی به خاک مرکبات

برخی ویژگی های فیزیکی و شیمیایی لازم برای کمپوستهای مطلوب و استاندارد برای مصرف در باغهای مرکبات و دیگر درختان میوه، به طور خلاصه شامل موارد زیر است:

1.  کربن آلی 50 درصد یا بیشتر .
2.  شوری کمتر از 6 دسی زیمنس بر متر (غلظت نمکهای محلول کمتر از میلی گرم در لیتر)
3.  نسبت کربن به نیتروژن (C/N) از 15:1 تا 25:1
4.  رطوبت وزنی از 35 تا 55درصد
5.  pH بین5 تا 8 
6. ظرفیت نگهداری آب (وزنی) از 20 تا 60 درصد
7. دانسیته حجمیتازه حدود 300 تا 600 کیلوگرم بر متر مکعب (0/ 3 تا 0/6 سانتی متر مکعب)
8. اندازه ذرات کمتر از یک اینچ (2/ 5 سانتی متر) 
9. نداشتن دانه های علفهای هرز زنده (قابل رشد)

برسی کربنات کلسیم (آهک) در خاک درختان میوه

کربنات کلسیم، یک ترکیب عمده خاکهای آهکی است. برای توصیف مقدار آهک خاکها، مقدار معادل کربنات کلسیم کل را گزارش می کنند که مقدار آن از خیلی کم تا بیشتر از 50 درصد در خاک های آهکی متفاوت است.

خاک آهکی، خاکی است که بیش از 5درصد وزنی کربنات کلسیم داشته باشد. آهک فعال، معرف بخشی از آهک خاک است که در بخش رس خاک قرار دارد و سطح ویژه بالایی داشته و بسیار واکنش پذیر است. مقدار و شکل کربنات کلسیم (کل و فعال) بر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک اثر دارد. اگر کربنات کلسیم کل خاک بیشتر از20 درصد و یا کربنات کلسیم فعال بیشتر از 10درصد باشد موجب کاهش رشد و عملکرد بیشتر درختان میوه میشود.

برای بیشتر درختان میوه از جمله درختان مرکبات، با توجه به نوع پایه، سطوح بحرانی کربنات کلسیم کل، حدود11 تا 30درصد و برای کربناتکلسیم فعال، هفت تا نه درصد گزارش شده است. براساس پژوهش های انجام شده، خاکهای با اقدار کربنات کلسیم کل یکسان، ممکن است کربنات کلسیم فعال متفاوتی داشته باشند. خاک های حاصل از سنگ های آهکی سخت نسبت به خاکهای حاصل از سنگهای آهکی نرمی آهک فعال کمتری دارند.

اگرچه اغلب، کربنات کلسیم کل در بیان خصوصیات شیمیایی خاک استفاده می شود اما همیشه ارتباط خوبی بین مقدار کربنات کلسیم کل و کاهش رشد و زردی ناشی از کمبود آهن در درختان میوه مشاهده نمی شود. در مقابل، کربنات کلسیم در جزء رس خاک (کربنات کلسیم فعال خاک) که موجب ایجاد و نگهداری غلظت زیاد بی کربنات در محلول خاک می شود، برای پیش بینی پتانسیل توسعه کلروز مناسب تر است.

بنابراین برای تشخیص حساسیت به کلروز درختان میوه در خاک های آهکی، آهک فعال شاخص مناسب تری می باشد. آهک فعال معمولا یک شاخص غیر مستقیم از توزیع اندازه ذرات یا سطح ویژه کربنات کلسیم است که به طور غیر مستقیم مسئول کاهش رشد و برخی ناهنجاری های فیزیولوژیکی مانند کلروز است.

مقدار کربنات کلسیم (آهک) و پراکنش آن در لایه سطحی خاک های مناطق مختلف 

مطالعات شبکه ای خاک های استان مازندران نشان داده است که مقدار کربنات کلسیم کل این خاکها از غرب به طرف شرق، به تدریج افزایش می یابد به طوری که بخش عمده خاکهای مناطق رامسر، نشتارود، سلمان شهر، تازه آباد و کلارآباد تنکابن، چالوس، محمودآباد، کلوده، مرائده، چمستان، فریدونکنار، کار کردمحله، کله بست بابل، امیرکلا، بخش هایی از جویبار، بخش های جنوبی قائم شهر، سنگتراشان و اسلام آباد ساری کمتر از5درصد (0 تا 5 درصد) کربنات کلسیم کل دارند.

اما بخش عمده خاکهای شرق کتالم، تنکابن، خرم آباد، عباس آباد، علمده، نور، ایزده، جنوب نکا، رستم کلا، بهشهر، علمدار محله و گلوگاه بین 5 تا 10 درصد کربنات کلسیم کل دارند.

همچنین بخش هایی از نوشهر، علمده، نور و ایزده و بخش های محدودی از مناطق جنوب نکا، رستم کلا، بهشهر، علمدار محله و گلوگاه بین 10 تا 15 درصد کربنات کلسیم کل دارند. بیشتر بخشهای جنوبی آمل، نجارمحله، کیاکلا، بهنمیر، کوهی خیل و گلیرد بین 10تا 20درصد کربنات کلسیم کل دارند. اما بخش های عمده ای از ساری مانند آکند، زرد گاه، تازه آباد ساری، طوس کلا و زاغمرز بین 20تا 30درصد کربنات کلسیم کل دارند 

کربنات کلسیم و تغییرات آن در نیمرخ پروفیل خاک درختان مرکبات

در اکثر اراضی شرق مازندران، معمولا خاکهای لایه سطحی (40-0سانتی متر لایه سطحی خاک)، مقدار آهک کمتری دارند و در مقابل در این مناطق، مقدار آهک خاک در لایه های پایین تر به شدت افزایش می یابد که موجب افزایش pH خاک و کاهش حاصلخیزی خاک میشود 

بنابراین تنها نمونه برداری از لایه سطحی خاک و انتخاب پایه و رقم براساس نتایج تجزیه خاک این لایه، در بیشتر موارد پس از افزایش رشد و سن درختان و رسیدن ریشه ها به لایه های زیرین با آهک بیشتر، ممکن است موجب تشدید کلروز، افزایش نیاز به مصرف کودهای آهن، افزایش هزینه باغدار، افزایش حساسیت به تنش های محیطی، خشکیدگی سرشاخه ها و زوال مرکبات شود. همچنین در بیشتر این مناطق در زیر لایه 4030 سانتی متری، یک لایه فشرده (لایه شخم) وجود دارد که نفوذپذیری بسیار پایینی دارد و نیاز است شکسته شود.

گاهی اوقات تسطیح زمین، خاک سطحی مناطق مرتفع تر را به مناطق پست تر انتقال می دهد که موجب می شود خاک زیرین نامناسب در سطح قرار گیرد.

لذا احداث باغ مرکبات در چنین خاکهایی موجب می شود که درختان رشد  بسیار ضعیفی پس ازتسطیح زمین داشته باشند، برای اجتناب از این موارد، قبل از تسطیح زمین، باید خاک سطح زراعی (040، انسانی متن با پیشتیر) برداشته شود و در قسمتی اززمین جمع گردد سپس  عملیات تسطیح زمین انجام شود. پس از اتمام عملیات تسطیح خاک سطحی مجددا سطح مزرعه به صورت یکنواخت پخش شود، سپس پشته های محدب شکل موازی در جهت شمال و جنوب با شیب جانبی مناسب و با فاصله مناسب احداث گردد خاک پشته ها از حفر جوی های ایجاد شده برداشت می شود.

فاصله عمودی  کف جوی ها تا قسمت اانتها پشته ها معمولا بین 60الی 70 سانتی متر پیشنهاد می شود، اما در زمین های که نیاز به تسطیح ندارد هنگام احداث پشته ها، معمولا خاک سطحی اولیه با خاک لایه های پایین تر پوشش داده می شود که ممکن است ویژگی های فیزیکی و شیمیایی آن به طور معنی دار متفاوت از خاک سطحی باشد، خاک لایه زیرین که پس از احداث پشته، معمولا در روی پشته قرار می گیرد۔ احتمال دارد بافت درشت تر یا ریز تر از خاک سطحی داشته باشد اما تقریبا  در اغلب موارد دارای مواد آلی کمتری است.

اگر خاک لایه های زیرین دارای اهک زیاد باشد خاک روی پشته ها نیز ممکن است دارای اهک بیشتر شود بنابراین خاک منطقه ریشه در پشته ها حاصلخیز و ظرفيت نگهداری آبکمتری در مقایسه با خاک سطحی دفن شده دارد

برسی عمق خاک درختان مرکبات

موفقیت یا عدم موفقیت در کشت مرکبات در هر منطقه ای، با عمق خاک همبستگی زیاد دارد و مقدار نسبی رس و شن درشت در بافت خاک از فاکتورهای اصلی موثر در رشد مرکبات هستند. همچنین بین عمق خاک و عملکرد مرکبات، همبستگی مثبت معنی داری وجود دارد

مطالعات میدانی در باغ های نارنگی انشو نشان داده است که حد بحرانی خاک ( آب و هوا در پروفیل خاک برای رسیدن به عملکرد خوب میوه تقریبا (60-40) : (40-20) .(15- 25) است. در بیشتر این باغ ها، با افزایش وزن مخصوص ظاهری در خاک تحتانی، عملکرد در واحد سطح کاهش نشان داد. در چنین شرایطی انجام شخم عميق موجب کاهش وزنمخصوص و افزایش عملکرد می شود.

اندازه درختان مرکبات به پایین ترین عمقی که ریشه های ریز در آن می توانند رشد کننده بستگی دارد. رشد ریشه های ریز معمولا در لایه های با 50 درصد یا بیشتر سنگریزه یا لایه های با فشردگی زیاد، محدود می شود. جرم مخصوص ظاهری، یک پارامتر قابل اندازه گیری است که کمترین ضریب تغییرات را در مقایسه با دیگر خصوصیات فیزیکی خاک دارد.

معمولا عمقی از خاک، که در آن لایه یا لایه های با جرم مخصوص ظاهری بیشتر از حد بحرانی وجود داشته باشد، پتانسیل باروری خاک را تعیین می کند. حد بحرانی جرم مخصوص ظاهری برای خاکهای رسوبی، حدود1 / 60گرم بر سانتیمتر مکعب است. برای رسیدن به عملکرد بالا در خاکهای با بافت ریز و متوسط، جرم مخصوص ظاهری1/ 3 – 1 /1 گرم بر سانتیمتر مکعب با 40- 50درصد ذرات جامد درشت و با عمق حداقل 60-50سانتی متر، نیاز است.

خاکهای با عمق حداقل2  متر، بافت یکنواخت و زهکشی خوب در لایه های تحتانی، عمق آب زیرزمینی پایین تر از 150 سانتی متر در تمام طول سال، مناسب ترین خاکها برای کشت مرکبات هستند. بیشترین ریشه های مرکبات در عمق 80– 70سانتی متری تجمع می یابند. پژوهش های انجام شده در خاک های عمیق سنگریزه دار نشان داده است که در خاک های با بیشتر از 15درصد سنگریزه، عملکرد مرکبات کمتر از 50درصد خاکهای بدون سنگریزه با عمق یکسان می باشد.

در باغ های احداث شده، چنانچه فشردگی خاک بیشتر از حد بحرانی باشد شخم عمیق (تا عمق 80-70سانتی متری) در کاهش فشردگی و فراهم کردن محیط مناسب تر برای رشد ریشه ها توصیه می شود. مطالعات انجام شده نشان داده است خاکهای با عمق حداقل 60سانتی متر، بافت درشت با خاک تحتانی سنگین تر، زهکشی خوب و عمق آب زیرزمینی بیشتر از 150سانتی متر در سرتاسر سال برای بیشتر ارقام تجاری مرکبات مناسب هستند و برای حداکثر عملکرد، حداقل عمق خاک باید 180-150سانتی متر باشد.

تهویه خاک بر تراکم ریشه و تولید درختان مرکبات بسیار موثر است. حد بحرانی تهویه خاک در ظرفیت مزرعه ای، حدود 10درصد برای عمق 25تا 75سانتی متری خاک می باشد. ارتباط بین عمق خاک و عملکرد باغ های مرکبات نشان داده است که یک همبستگی مثبت معنیداری (**0. 80=r) بين عمق خاک و عملکرد میوه درختان مرکبات وجود دارد و حدود 4 تن افزایش عملکرد در هکتار به ازای هر 10 سانتی متر افزایش در عمق خاک (از 25تا 150سانتی متری) وجود دارد.

 سطح آب زیرزمینی و نوسان آن در خاک درختان مرکبات

تاثیر سطح آب زیرزمینی را بر عمق و تراکم ریشه های تغذیه کننده به صورت زیر می توان خلاصه کرد :

1.  تهدید اصلی برای سلامت باغ های مرکبات، نوسان سطح آب زیرزمینی و ماندانسطحی است که در بیشتر مناطق شرق مازندران وجود دارد.
2. نوسان آب زیر زمینی، خسارت شوری را در مناط
3. ق ساحلی با آب آبیاری شدمانند برخی مناطق کیاکلا، بهنمیر، جنوب ساری و زاغمرز تشدید می کند.
4.  عمق توسعه ریشه ها وابسته به سطح آب زیر زمینی و نوسان آن است.
5.  تغییر سطح آب زیرزمینی از 75به 175انتی متری، تعداد ریشه های تغذیه کنندهرا دو برابر می کند در نتیجه، اندازه درختان به طور معنی داری افزایش می یابد.
6. بیشتر ریشه های تغذیه کننده مرکبات، در عمق 70تا 150سانتیمتری قرار دارندتا در عمق صفر تا 25سانتی متری لایه سطحی خاک.

مطالعات انجام شده، نشان داده است که در درختان پرتقال واشنگتن ناول با عملکرد حدود 17تن در هکتار در منطقه ای با سطح ایستابی حدود 170انتی متری، هنگامی که سطح آب زیر زمینی به 80انتی متری از سطح خاک رسید، عملکرد تقریبا به صفر کاهش یافت. در شرایط بالا بودن سطح آب زیر زمینی (100-70سانتی متری از سطح خاک)، کاشت مرکبات به شکل جوی و پشتهای توصیه می شود به طوری که نهال های مرکبات روی راس پشته قرار گیرند و ارتفاع پشته ها (از كف جوي تا تاج پشته) حدود 50تا 70سانتی متر پس از نشست خاک پشته باشد (معمولا پشته ها پس از احداث مقداری نشست دارند و این نشست می تواند از 10تا 15سانتی متر با توجه به نوع خاک و روش احداث باشد).

چنین پشته هایی موجب افزایش عمق خاک حاصلخیز، بهبود تهویه منطقه ریشه، کاهش یا حذف خسارت نوسان آب زیرزمینی، افزایش تراکم ریشه های تغذیه کننده در منطقه پشته و همچنین افزایش راندمان جذب آب و عناصر غذایی خواهند شد. با توجه به این که ریشه های درختان مرکبات معمولا پس از 3 تا 10روز مانداب خسارت خواهند دید بنابراین برای درختان مرکبات، سطح ایستابی در فاصله حدود 180سانتی متری از سطح زمین مناسب است و یا حداقل باید در عمق 120تا 150سانتی متری ثابت نگهداشته شود.

به هر حال، اگر نوسان سطح آب زیرزمینی وجود داشته باشد و در برخی مواقع از سال تا عمق 60تا 90سانتی متری از سطح خاک بالا بیاید و برای مدتی در این عمق بماند، باغ های مرکبات مناسبی در آن منطقه حاصل نخواهند شد .

اما اگر سطح آب زیرزمینی ثابت نگهداشته شود امکان رسیدن به عملکرد بالا وجود دارد. مطالعات متعدد نشان داده است که امکان داشتن باغ های مرکبات با عملکرد بالا در مناطقی که سطح ایستابی با استفاده از روش های مهندسی در عمق 60سانتی متری ثابت شده است، وجود دارد.

از نظر باغ داری آنچه بیشتر اهمیت دارد کنترل سطح آب و توقف نوسان آن در منطقه ریشه است. در این شرایط، درختان مرکبات، سیستم ریشه شان را در منطقه بالای سطح ایستابی توسعه می دهند. بنابراین به طور کلی، زهکشی مناسب یکی از مهمترین فاکتورهای تعیین کننده تناسب اراضی خاک برای کشت و احداث باغ مرکبات است.

 برسی فشردگی خاک درختان مرکبات 

اندازه درختان مرکبات به پایین ترین عمقی که ریشه های ریز در آن می توانند رشد کننده بستگی دارد. رشد ریشه های ریز معمولا در لایه های با 50درصد یا بیشتر سنگریزه یا لایه های با فشردگی زیاد، محدود می شود. جرم مخصوص ظاهری، یک پارامتر قابل اندازه گیری است که کمترین ضریب تغییرات را در مقایسه با دیگر خصوصیات فیزیکی خاک دارد.

معمولا عمقی از خاک، که در آن لایه یا لایه های با جرم مخصوص ظاهری بیشتر از حد بحرانی وجود داشته باشد، پتانسیل باروری خاک را تعیین می کند. حد بحرانی جرم مخصوص ظاهری برای خاکهای رسوبی، حدود 1 / 60 گرم بر سانتیمتر مکعب است. برای رسیدن به عملکرد بالا در خاکهای با بافت ریز و متوسط، جرم مخصوص ظاهری 1/ 3 – 1/1 گرم بر سانتی متر مکعب با 40- 50درصد ذرات جامد درشت و با عمق حداقل 60-50سانتی متر، نیاز است.

خاک های با عمق حداقل 2 متر، بافت یکنواخت و زهکشی خوب در لایه های تحتانی، عمق آب زیرزمینی پایین تر از 150سانتی متر در تمام طول سال، مناسب ترین خاکها برای کشت مرکبات هستند. بیشترین ریشه های مرکبات در عمق 80- 70سانتی متری تجمع می یابند. پژوهش های انجام شده در خاک های عمیق سنگریزه دار نشان داده است که در خاک های با بیشتر از 15درصد سنگریزه، عملکرد مرکبات کمتر از 50درصد خاکهای بدون سنگریزه با عمق یکسان می باشد .

به طور کلی فشردگی خاک یک عامل محدود کننده برای رشد ریشه و عملکرد مرکبات است. در باغ های احداث شده، چنانچه فشردگی خاک بیشتر از حد بحرانی باشد شخم عمیق (تا عمق 80-70 سانتی متری در کاهش فشردگی و فراهم کردن محیط مناسب تر برای رشد ریشه ها توصیه می شود. این شخم عمیق با عمق حدود 80 سانتی متر در فاصله شعاعی مناسب از تنه درختان (100 تا 200 سانتی متری از تنه درخت موجب کاهش فشردگی، افزایش تهویه، افزایش عملکرد و اندازه میوه باغ های مرکبات خواهد شد.

فشردگی یا مقاومت به نفوذ بیشتر از 2000 کیلو پاسکال در عمق 20 سانتی متری از سطح خاک یا بیشتر، موجب کاهش رشد ریشه، عملکرد و کیفیت میوه میشود. انجام یک بار عملیات شخم می تواند این مقاومت را برای حداقل سه سال کاهش داده و رشد مجدد ریشه ها را در عمق20 تا 80 سانتی متری به شدت افزایش دهد. در بیشتر مناطق مازندران، لایه متراکم و فشرده ای که اغلب کفه شخم یا پن شخم (Plowاستفاده مداوم و طولانی مدت از ماشین های سنگین، انجام عمق یکسان شخم در سال هایمتوالی و همچنین رفت و آمد زیاد دیگر وسایل سنگین تشکیل می شود.

معمولا اینموجب کاهش نفوذپذیری و کاهش تهویه در خاک می شوند و با محدود کردن نفوذ اب و اکسیژن به خاک منطقه ریشه و همچنین کاهش قابلیت استفاده برخی عناصر غذایی، پتانسیل عملکرد درختان مرکبات را کاهش می دهند (2-13). همچنین حرکت آب آزاد در کفه ها به وسیله کاهش در قطر منافذ به شدتمی یابد. منافذ خاک، فضاهای پر شده از هوا و آب بین ذرات خاک هستند که حرکت آب، تبادلات گازی و رشد ریشه در این فضاها رخ می دهد، بنابراین هر کاهشی در اندازه و کمیت منافذ، به طور مستقیم این فعالیت ها را محدود می کند.

به علت کاهش در قطر منافذ در کفه ها، آبی که به آنها نفوذ می کند بیشتر به صورت یک لایه خیلی نازک (فیلم) روی سطح ذرات خاک می باشد و نمی تواند به آسانی توسط ریشههای درختان مرکبات استفاده شود. همچنین توانایی ریشه درختان مرکبات برای رشد در پروفیل خاک به اندازه منافذ، جرم مخصوص ظاهری توده خاک و استحکام خاک (Soil strength) بستگی دارد. حداکثر فشار ریشه درختان مرکبات ظاهرا حدود 1500 کیلو پاسكال است بنابراین خاک های با استحکام بیشتر موجب کاهش یا توقف رشد ریشه، کاهش رشد سرشاخه ها و زوال درختان مرکبات خواهند شد ، ریشه های این درختان با دنبال کردن فضای منافذ و کنار زدن ذرات خاک (با فشار ناشی از ریشه)، رشد کرده و طویل میشوند.

کاهش فضای منافذ، افزایش جرم مخصوص ظاهری و افزایش استحکام خاک در این لایه شخم، موجب افزایش پایداری مکانیکی خاک و کاهش نفوذ ریشه به این لایه ها میشود.به طور معمول رشد ریشه مرکبات در چند سانتی متری بالای سطح ایستایی (آب زیرزمینی) متوقف می شود که به علت فقدان اکسیژن و حضور پاتوژنهای ریشه در وضعیت اشباع خواهد بود. در یک خاک خوب، بدون هیچ لایه فشرده ای، بیشتر ریشه های تغذیه کننده در عمق حدود70 سانتی متری لایه سطحی خاک توزیع می شوند.

سطح آب زیرزمینی می تواند رشد ریشه ها را به عمق خاک بالای سطح آب زیرزمینی محدود کند. ریشه های تغذیه کننده درختان پرتقال ناول و نارنگی های انشو وقتی به سطح آب زیرزمینی می رسند برای اجتناب از وارد شدن به آن، بیشتر به صورت افقی رشد می کنند تا به صورت عمودی). درختان مرکبات، وقتی با سخت کفه های رسی یا سطح آب زیرزمینی برخورد می کنند معمولا رشد ریشه شان را اصلاح می کنند و نوک ریشه های آنها ممکن است بدشکل و معیوب شود همچنانکه آنها سعی می کنند درون لایه های فشرده خاک نفوذ و رشد کنند.

شواهدی وجود دارد که نشان میدهد ریشه هایی که در درون لایه های فشرده خاک نفوذ می کنند مقداری عناصر غذایی از سلوله ریشه به درون خاک تراوش یا نشت می کند که معمولا سبب جذب قارچهای بیماریزا میشودکه مجموع این عوامل می توانند موجب کاهش رشد ریشه ها و پوسیدگی آنها شوند. علاوه بر این اثرات مستقیم، سخت کفه های رسی به طور غیر مستقیم نیز به درختان مرکبات صدمه می زنند که ناشی از وضعیت بی هوازی، خشکی، کمبود عناصر غذایی، وضعیت شوری، تجمع مواد شیمیایی سمی و یا بیماریهای ریشه میباشد

مزایای زهکشی ضعیف و مانداب سطحی خاک

اماندابی به پوشش آب در سطح اراضی پست با نفوذپذیری کم اطلاق می شود و به علت نفوذپذیری کم این اراضی، آب جمع شده در سطح این خاک ها بیشتر توسط تبخیر، یا تعرق یا ترکیبی از این فرآیندها از محیط خارج می شود. شدت ماندابی خاکها براساس عمق، تناوب، طول دوره و ماههای شروع و پایان پدیده ماندابی طبقه بندی می شود. عمق ماندابی، به طور کلی عمق آب راکد در سطح خاک است که با واژه های کم عمق، متوسط و عمیق توصیف شده و برحسب سانتی متر اندازه گیری و ثبت می شود.

ریشه های مرکبات به کمبود اکسیژن منطقه ریشه بسیار حساس هستند و نیاز آنها به اکسیژن نیز زیاد است. در خاک های با زهکشی ضعیف، اثر تهویه ضعیف به زودی و به وضوح در سطح ریشه ها قابل مشاهده است. این مشکل به ویژه در مناطق دشت جلگه ای میانه و شرق مازندران (آمل، بابل، قائم شهر، بهنمیر، جویبار، کیاکلا، ساری و نکا)، جدی است و سطح آب در برخی ماه های سال در این مناطق، نوسان شدید دارد و ممکن است در برخی موارد تا عمق 20تا 50سانتی متری از سطح خاک نیز برسد.

در فصل های بارانی، سطح آب معمولا بالا می آید و برای مدتی، حالت غرقاب یا مانداب در خاک ایجاد می شود. بنابراین زهکشی سطحی و عمقی خاک، قبل از کاشت مرکبات در این مناطق ضروری است. زوال بیشتر درختان مرکبات این منطقه، به علت زهکشی ضعیف خاکهای این منطقه می باشد زیرا این زهکشی ضعیف و مانداب منطقه ریشه، موجب کاهششدید رشد ریشه مرکبات، تخلیه کربوهیدرات های ریشه، پوسیدگی بیشتر ریشه های تغذیه .

کننده، کاهش شدید غلظت برخی عناصر غذایی، کاهش شدید هدایت هیدرولیکی ریشه ها وخواهد شد. بنابراین عملکرد پایین، خشکیدگی سرشاخه ها و زوال بیشتر باغ های مرکبات این منطقه را می توان ناشی از آن دانست

برسی طول دوره ماندابی خاک درختان مرکبات

طول دوره ماندابی در واقع میانگین مدت با طول زمان مانداب در هر رخداد آب ماندابی است و به چهار کلاس خیلی کوتاه، کوتاه، طولانی و خیلی طولانی طبقه بندی می شود که در جدول 2-3نشاندادهشدهاست. حد بحرانی طول دوره مانداب در هر رخداد آب ماندگی برای اغلب پایه های مرکبات تقریبا 2 تا 7 روز است و دوره های بیشتر مانداب در منطقه ریشه، ناهنجاری های تغذیه ای، فیزیولوژیکی، متابولیکی و بیوشیمیایی شدیدی برای مرکبات منطقه ایجاد می نماید، بنابراین ایجاد سیستم زهکشی مناسب در باغ های احداث شده جهت خروجاسريع آبهای سطحی و جلوگیری از تجمع آب در منطقه ریشه توصیه می شود

: تنش ماندابی و غرقابی منطقه ریشه و بیماری ویروسی تریستوا (مهمترین تنش زندهدر شرق مازندران)، از عوامل محدود کننده انتقال کربوهیدرات ها از اندام هوایی به ریشه هستند که موجب تشدید خشکیدگی سرشاخه ها و زوال درختان، افزایش و گل و ریزش میوه چه ها بعد از تشکیل میوه و ریزش فیزیولوژیکی تابستانه میوه چه ها می شود

: تنش مانداب و غرقاب منجر به کاهش شدید هدایت هیدرولیکی ریشه ها، تخلیه شدید انشاسته و قندهای محلول ریشه، تخلیه برخی عناصر غذایی از جمله کلسیم، منیزییم فسفر و نیتروژن و همچنین تجمع بیش از حد آهن و منگنز (که منجر به سمیت آهن در بافت ریشه میشود) در ریشه ها می گردد که به احتمال زیاد یکی از دلایل اصلی پایین بودن عملکرد، تناوب باردهی، خشکیدگی سرشاخه ها و زوال مرکبات در شرقمازندران است.

: تنش مانداب و غرقاب موجب از بین رفتن بیشتر ریشه های فیبری در بیشترژنوتیپ های مرکبات می شود و با توجه به این که تنش مانداب و غرقاب در مازندران به طور عمده در فصل زمستان و اوایل بهار اتفاق می افتد، مرگ این ریشه های فیبری سبب کاهش شدید پتانسیل ریشه برای جذب آب و مواد معدنی در فصل زراعی بعد خواهد شد. بنابراین با شروع فصل رشد اندام هوایی و گل دهی، سیستم ریشه صدمه دیده توانایی جذب و انتقال آب، مواد معدنی و تولید مواد هورمونی لازم را نداشته و موجب ریزش شدید گل و میوه چه ها خواهد شد.

دایره pH مناسب خاک برای احداث باغ مرکبات 

دایره pH مناسب خاک برای احداث باغ مرکبات به شرح زیر است:

1. pH کمتراز 4، خیلی اسیدی و برای کشت بیشتر ارقام مرکبات نامناسب است. در این .شرایط، معمولا ریشه های بیشتر ارقام مرکبات، خپل و کوتاه شده و رشد آنها به شدت کاهش می یادث. حلالیت آلومینیوم نیز افزایش می یابد و ممکن است غلظت آن به آستانه سایت برای درختان مرکبات برسد. سمیت آلومینیم، فعالیت ریشه های .مرکبات را به شدت کاهش می دهد. .
2. pH حدود4 تا 6، برای کشت بیشتر ارقام مركبات مناسب است و آنها به خوبی دراین دامنه رشد می کنند، اما شستشوی عناصر غذایی از منطقه ریشه، بسیار سریع است. به طور کلی pH کمتر از 5 برای رشد ریشه بیشتر ارقام مرکبات نامناسب می-باشد.
3. pH حدود 6 تا 7، بهترین دامنه pH برای کشت اغلب ارقام مرکبات است.
5. pH حدود 7 تا  5/8، بیشتر ارقام مرکبات در این دامنه نسبتا خوب رشد می کنند اماقابلیت استفاده بیشتر عناصر غذایی به شدت کاهش می یابد. .
6. pH بیشتر از 8 / 5، برای کشت بیشتر ارقام مرکبات نامناسب است.

عوامل شوری خاک درختان مرکبات

مرکبات جزء گلیکوفیتها می باشند و تحمل آنها به شوری با توانایی آنها برای محدود کردن ورود یون های سمی (سدیم، کلر و بور) به سرشاخه ها و برگها همبستگی دارد. اختلاف زیادی

بین پایه های مختلف مرکبات در تجمع یا رد کردن سدیم و کلر وجود دارد. کلوپاتراماندارین یک رد کننده یون کلر و یک جمع کننده یون سدیم است، در مقابل، نارنج هم سدیم و هم کلر سدیم است. را در برگها جمع می کند. صدمه نمک به مرکبات به طور عمده به علت تجمع زیاد کلر و سدیم است.

شوری خاک یک مشکل عمده برای کشت مرکبات، به ویژه در مناطق خشک و همچنین مناطقی است که از آبهای شور به عنوان منبع آبیاری مرکبات استفاده می شود. بخش هایی از اراضی زراعی و باغی شرق استان مازندران مانند بخش های زیادی از اراضی بهنمیر، کیاکلا، بابلسر، جویبار، شمال ساری و زاغمرز به علت شوری آبهای زیرزمینی و استفاده از این آبهای شور به عنوان منبع آب آبیاری موجب شور شدن خاک منطقه ریشه، کاهش میانگین عملکرد، خشکیدگی سرشاخه ها و زوال مرکبات در این مناطق شده است .

بیشتر مطالعات انجام شده نشان داده است که معمولا یک رگرسیون خطی بین عملکرد و متوسط هدایت الکتریکی عصاره اشباع (EC) در دامنه شوری از 1 تا 5 دسی زیمنس بر متر وجود دارد به طوری که به ازای هر واحد افزایش در هدایت الکتریکی عصاره اشباع (EC)، حدود 10 درصد عملکرد میوه کاهش می یابد.

به طور کلی، تحمل پایه های معمول مرکبات به شوری بسیار متفاوت است. ترتیب پایه ها از متحمل ترین به حساس ترین شامل:

1.  کلوپاترا ماندارین،
2.  نارنج،
3.  سوینگل سیتروملو،
4.  کاریزوسیترنج و ترویرسیترنج،
5.  رافلمون است 

البته این ترتیب با توجه به یون عامل شوری و ویژگیهای خاکی و اقلیمی منطقه می تواند تغییر کند.

کلاس بندی نسبت جذب سديم (SAR) آب آبیاری برای کشت مرکبات معمولا به صورت 5: خوب، 10-5: متوسط و 15-10: زیاد می باشد و کلاس بندی هدایت الکتریکی عصاره اشباع (EC) شامل: 1-0 / 5 دسی زیمنس بر متر، خوب؛ 1 / 75-1 دسی زیمنس بر متر، متوسط؛ 3185 دسی زیمنس بر متر، زیاد و 6-3 دسی زیمنس بر متر، خیلی زیاد است. آب آبیاری، با غلظت یون کلر بیشتر از 300میلی گرم در لیتر و یون سولفات بیشتر از700 میلی گرم در لیتر به عنوان اعداد آستانه برای آبیاری مرکبات گزارش شده اند.

علائم ظاهری شوری شامل برنزه شدن برگها، ریزش برگها، کلروز برگها (مشابه کلروز ناشی از آهن)، برگهای کوچک، میوه های کوچک، ریزش برگها و خشکیدگی سرشاخه های جوان است. نتایج آزمایش های مختلف نشان داده که معمولا درصد سدیم تبادلی (ESP) بیشتر از5 درصد موجب توقف رشد مرکبات می شود.

جذب سدیم و مشکلات سدیم ناشی از آن، معمولا با نسبت جذب سديم (SAR) تعریف می شود، زیرا غلظت كل نمک به علاوه نسبت جذب سديم (SAR)، در تعیین پاسخ محصول به اسدیم بسیار موثر هستند. عامل دیگری که ظاهرا در پاسخ مرکبات به درصد سدیم تبادلی (ESP) نقش دارد ظرفیت تبادل کاتیونی خاک است. دامنه تحمل مرکبات به درصد سدیم تبادلی(ESP) حدود 2 تا 10درصد می باشد.

ارزیابی تحمل به شوری ژنوتیپهای مختلف مرکبات می تواند بر اساس نتایج آزمون برگ برای غلظت یون های کلر و سدیم در برگ باشد. اما این روش کاستی هایی هم دارد. زیرا تجمع و غلظت این یون ها به سن برگ نیز بستگی دارد. بنابراین نمونه ها باید از برگهای با سن یکسان تهیه شوند.

همچنین برگهایی که در معرض آب آبیاری شور هستند ممکن است این یون ها را مستقیما توسط اپیدرم شان جذب کنند. از این رو، غلظت این یون ها در برگ ممکن است نشان دهنده جذب خالص به وسیله ریشهها نباشد. بنابراین در ارزیابی تحمل ژنوتیپهای مختلف مرکبات به شوری پیشنهاد میشود تعدادی از پارامترهای فیزیولوژیکی مانند هدایت هیدرولیکی ریشه ها و ظرفیت تبادل کاتیونی ریشه نیز در نظر گرفته شوند

برای مشاهده اخبار روز صنعت پسته و مطالب مفید کشاورزی و پسته به کانال پسته رفسنجان بپیوندید 

برای عضویت در کانال بر روی تصویر زیر کلیک کنید:

[products limit=”12″ columns=”6″ category=”کود”]

انبار کردن پسته در خانه

آشنایی با روش های صحیح انبار کردن پسته در خانه می تواند در عرضه محصول سالم و با کیفیت نقش مهمی داشته باشد به طور کلی مدت نگهداری پسته در انبار و در خانه به مقدار حرارت و رطوبت بستگی دارد.

1- حرارت

درجه حرارت یکی از جزو عوامل مهم در تولید مـثل و فعالیت حشرات می‌باشد. افزایش درجه حرارت باعث بیشتر شدن رشد و کوتاه شدن چرخه زندگی آفات و حشرات می شود در نتیجه بالا رفتن شدت تنفس پسته می‌شود. هرچه شدت تنفس پسته بیشتر باشد مقدار بیشتری رطوبت و حرارت  در محیط انبار تولید می‌گردد و همچنین گرما باعث افزایش فعالیت قارچ‌ها می‌شود.

2- رطوبت

پسته نفوذ پذیری خوبی نسبت به رطوبت دارد و با سرعت زیاد رطوبت محیط ی که پسته در آنجا انبار شده را جذب می کند و با رطوبت محیط به حالت تعادل می رسد و از آنجایی که برای هرگونه فعالیت های مربوط به فساد ضروری است. پس مقدار رطوبت محیط بر مدت نگهداری پسته نقش مهم و تعیین کننده‌ای دارد. افزایش رطوبت انبار باعث بالا رفتن رطوبت پسته و درنتیجه باعث افزایش فعالیت‌های باکتری ها می‌گردد و همچنین باعث تسریع فعالیت قارچ‌ها و حشرات می‌شود.

مهمترین نکاتی که باید در انبار کردن پسته رعایت شود

پسته‌ها اغلب با پوست استخوانی و در محفظه‌ دردار جهت جلوگیری از ورود حشرات نگهداری می‌شوند. پسته‌هایی با پوست استخوانی توانایی این را دارند در دمای صفر تا ۲/۷ درجه سلسیوس به مدت یک سال و در دمای  ْ۸/۱۷- سلسیوس به مدت سه سال نگهداری می شود. اما مغز پسته را می‌توان در دمای صفر درجه به مدت یک سالن گهداری کرد و در دمای  ْ۸/۱۷- سلسیوس به مدت سه سال می توان نگهداری کرد. اما برای حفظ کیفیت پسته لازم است تا شرایطی فراهم شود که رعایت این نکته ها برای ایجاد این شرایط ضروری به نظر می‌سد:

 

۱) برداشت زودهنگام نیز مانند دیر برداشت کردن از کیفیت محصول پسته کم می کند، طوری که زود برداشت کردن پسته علاوه بر اینکه موجب کاهش زیاد وزن می‌شود، مدت زمان انبارداری را نیز کم میکند.

۲) پسته‌ها را باید حتما بعد از برداشت به منظور به کم کردن لکه پوست استخوانی و اطمینان از سالم بودن و کیفت آن، پوست‌گیری و خشک کرد. اگر به هر شکلی مثل خرابی خط فرآوری مجبور باشیم که پسته‌ها را به طور موقت با پوست  انبار کنیم باید این کار پیش از اینکه پوست‌گیری شروع شود و در صفر درجه و رطوبت نسبی پایین‌تر از ۷۰ درصد صورت گیرد.

۳) پسته‌هایی که روی آب قرار می‌گیرند، دارای مغز رشد نکرده، رطوبت کم، آفت‌زده و پرنده‌ زده‌اند. پسته‌هایی که رو آب قرار می گیرند به طور مجزا از پسته‌های سنگین تر و ته‌نشین شده مورد استفاده قرار می‌گیرند و بعد از جداسازیپسته ها در مخزن آب باید پسته‌ها را خشک کرده تا رطوبت‌شان کم به شش درصد برسد.

۴) پسته‌های آماده نشده برای فروش، باید در رطوبت پایین‌تر از ۷/۰ در ۲۵ درجه سلسیوس با میزان رطوبت کمتر از ۷ درصد نگهداری شوند.

۵) رطوبت  انبار پسته باید پایین‌تر از ۷۰ درصد باشد در این صورت رشد فعالیت قارچ‌ها به طور متوسط متوقف می‌شود.

مدت زمان نگهداری پسته در انبار

مدت زمانی كه می توان پسته را انبار كرد به رطوبت نسبی  و دمای انبار بستگی دارد.یقینا مدت زمان انبارداری در دمای اتاق نسبت به فریزر و یا سردخانه پسته كوتاهتر می باشد. با نگهداری پسته ها در یخچال و فریزر های مخصوص عمر نگهداری آنها ممكن است به 1 تا 2 سال برسد. در بحث نگهداری پسته اغلب قبل از انبارداری، پوست گیری پسته انجام می شود که وزن و حجم محصول كاهش یابد. چنین محصولی قابلیت جذب رطوبت را به میزان بالا داراست و این برای ما نامطلوب می باشد چراكه چنین محصولی به سرعت بدمزه و فاسد می گردد. بنابراین بسته بندی درست و جابجا نمودن محصول با دقت زیاد، برای حفظ كیفیت آنها ضروری می باشد.

خشک کردن پسته جهت نگهداری در انبار

یکی از قدیمی‌ترین روش‌های نگهداری مواد غذایی،  خشک کردن پسته می‌باشد.

به کمک این روش،که باعث جلوگیری از فساد مواد غذاییمی شود، وزن و حجم محصول پسته کاهش یافته و باعث آسانتر شدن بسته بندی، حمل و نقل محصول و انبارداری آن می‌گردد.

طبق استاندارد سازمان غذا و داروی کشور ،خشکبار به دو دسته خشک و خشکانیده تقسیم بندی می‌شوند:

خشک

به طور کل خشکبار محصولاتی هستند که رطوبت اولیه بخش خوراکی آنها پس از رسیدن، به‌طور طبیعی کم باشد.

خشکانیده

میوه‌ها، مغزها و دانه‌های (خشکبار) خشکانیده محصولاتی هستند که رطوبت طبیعی مربوط بخش خوراکی آنها پس از رسیدن، به‌طور طبیعی خیلی زیاد بوده و بخش زیادی از این رطوبت با خشک کردن به روش‌های گوناگون از آن گرفته می‌شود.

نکته های مهم در نگهداری پسته شب عید

متخصصان علوم و صنایع غذایی ضمن بیان بهترین شرایط برای حفظ و نگهداری پسته و مغزدانه‌ها معتقدند: پسته های پاک شده، توانایی جذب رطوبت و بو به خود هستند و در صورتی که نگهداری آن ها مناسب نباشد، رشد آفات در آنها سرعت و افزایش می‌گیرد.

 

متخصصین با اشاره به اینکه مدت و مکان نگهداری پسته ها به دما و رطوبت محیط بستگی دارد،  عمر مفید نگهداری پسته ها در دمای اتاق از دمای یخچال و فریزر کمتر است و مغزهایی که بیش از چند ماه  در دمای گرم اتاق نگهداری شوند کیفیتشان را از دست خواهند داد.

 

اگر می خواهید مغزهای آجیلی را در دمای اتاق به حال خود رها کنید بهتر است ابتدا آنها را به مدت ۴۸ ساعت در فریزر قرار دهید تا  تخم لاروی احتمالی موجود در آنها از بین برود؛ اما اگر می خواهید مغزها را در یخچال نگهدارید دیگر به این کار نیازی نیست. زمانی که آجیل را در دمای اتاق نگهداری می کنید، برای آنکه بوی نامطبوع محیط را به خود نگیرند، باید آن ها را در ظرف های پلاستیکی یا شیشه ای دربسته و مقاوم به نور و رطوبت و بو قرار دهید.

 

بهترین کار این است است برای حفظ کیفیت تغذیه ای پسته آن را در پوسته محکم خودش نگهداری کنید و از خرید پسته مغزشده دوری کنید. بیشتر، مغزها ترجیحا با پوست، به مدت یکسال در سرد خانه و یخچال قابل نگهداری هستند و حدودا یک تا سه سال هم می توان آن ها را در فریزر نگهداری کرد. برای اینکه از طعم خوشایند مغزهای آجیلی بهره  ببرید بهتر است آن ها را به اندازه نیاز تهیه کنید و به صورت فرش و تازه بخورید زیرا این نوع محصولات با گذشت زمان در محیط  فریزر بوی مواد غذایی دیگر را به خود خواهندگرفت و طعمشان هم ناخوشایند می شود.

نگهداری پسته در یخچال و فریزر

نگهداری در یخچال:

پسته ها را در ظروف شیشه‌ای یا پلاستیکی در بسته بریزید. نگهداری طولانی پسته تازه چیده شده در یخچال، اجازه‌ زنده‌ماندنبه آفات و حشرات را نمی‌دهد. ظروف نسبت به کیسه‌های پلاستیکی برتری نسبی دارند دارد. دمای مناسب برای نگهداری پسته در یخچال ۴ درجه سانتی‌گراد یا کمتر است و پسته تا یک سال تازه باقی می‌‌ماند. در دمای مناسب و در بسته‌بندی مناسب مغز بادام، بادام هندی، فندق، بادام زمینی و پسته تا یک سال قابل نگهداری است.

نگهداری در فریزر:

پسته ها را در ظروف در بسته پلاستیکی بریزید. برای نگهداری در فریزر نیازی به انجماد اولیه‌برای کشتن میکروب‌ها یا آفات وجود ندارد. از کیسه‌‌های پلاستیکی  برای نگه داری پسته در فریزر می‌‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد. با وجود این پلاستیک‌های کلفت و محکم و ظروف شیشه‌ای درب دار در اولویت است. این بسته بندی هم برای آجیل‌های با پوست و هم بدون پوست قابل استفاده است. نگهداری در فریزر به دلیل پنهان ماندن آجیل‌ها از نور و حرارت، بهترین روش برای نگهداری آنها در زمان طولانی است. در دمای فریزر و در بسته بندی خوب ،مغز بادام، بادام هندی، فندق، بادام زمینی و پسته به ترتیب دو، دو، یک، دو و سه سال قابل نگهداری است.

جهت مشاوره و خرید پسته ممتاز رفسنجان با ما تماس بگیرید:

۰۹۱۳۱۹۲۳۷۰۰ مهندس مهدی حاج حسنی

[products limit=”8″ columns=”4″ category=”پسته”]

 

برای عضویت در کانال تلگرام، اینستاگرام و آپارات پسته رفسنجان بر روی تصاویر زیر کلیک کنید: