روش‌های نوین حفاظت و جلوگیری از سرمازدگی در درخت پسته و آسیب‌های ناشی از آن

روش‌های نوین حفاظت و جلوگیری از سرمازدگی در درخت پسته و آسیب‌های ناشی از آن

سرمازدگی یکی از عوامل محدود کننده عمده تولید و توزیع محصولات باغی است. علیرغم تلاش‌ها و تحقیقات متعدد در مورد کاهش آسیب‌های انجماد، هنوز بیش از 50 درصد تلفات میوه در بخش باغداری را سرمازدگی، شامل می‌شود.

یکی از مشکلات عمده‌ای که در برخی مناطق کشت پسته بوجود می‌آید را می‌توان به سطوح مختلف صدمات ناشی از کاهش دمای هوا در اوایل بهار یاد کرد. در چند سال گذشته، به طور متوسط 50 درصد از باغات پسته در اثر سرمازدگی بهاره آسیب دیده‌اند. فقط در استان کرمان داده‌ها بیش از 60 درصد خسارت سرمازدگی در سال‌های اخیر را نشان می‌دهد. اگرچه پسته زودتر از درخت بادام و زردآلو شکوفا نمی‌شود، اما با تغییر اقلیم می‌توان انتظار خسارات بیشتری را به باغ‌ها از جمله افزایش سرمازدگی زمستانی و بهاری، خشکسالی تابستانی، طوفان‌ها و افزایش خسارات ناشی از حملات قارچ‌ها و حشرات داشت.

در این مقاله، علائم خسارت سرمازدگی، دماهای بحرانی و سطوح مقاومت در ارقام مختلف و همچنین روش‌های نوین سرمازدگی در باغات پسته مورد بحث قرار می‌گیرد.

دماهای بحرانی و سطوح مقاومت در ارقام مختلف درخت پسته

سرمازدگی ممکن است بر ساختارهای تولیدمثل در سطوح مختلف حرارتی و سطوح مورفولوژیکی_آناتومیکی تأثیر منفی بگذارد. شدیدترین صدمات (از دمای پایین به دمای بالاتر) شامل نکروز شدن جوانه‌های کامل گل، گل‌آذین و کلاله می‌باشد. مقاومت به سرمازدگی جوانه‌های گل در بین تمام ساختارهای تولیدمثل بیشتر است؛ با این حال، مقاومت آنها با پایان یافتن دوره خواب، به ویژه درست قبل از شکوفه، کاهش می‌یابد.

دمای بحرانی برای آسیب‌های برگشت پذیر (تغییر رنگ بافت) و برگشت ناپذیر (قهوه‌ای شدن بافت) در زیر توضیح داده شده است:

صدمات سبک سرمازدگی برای باغات پسته:

(در حدود 4- درجه سانتی‌گراد برای حدود 2 ساعت) می‌تواند منجر به تاخیر در شکوفایی آنها با برخی از ناهنجاری‌های شکوفا شدن و گلدهی شود.

صدمات عمیق‌تر سرمازدگی برای باغات پسته:

(4- تا 6- درجه سانتی‌گراد به مدت حدود 6 ساعت) می‌تواند منجر به نکروز کامل گل‌ها و از بین رفتن گل‌آذین در جوانه‌های بسته شود.

مشاهده تمامی محصولات فروشگاه

روش‌های حفاظت و جلوگیری از سرمازدگی درخت پسته چه هستند؟

در چند سال گذشته بسیاری از روش‌های حفاظت از سرمازدگی مورد بررسی قرار گرفته است که برخی از آنها در اینجا مورد بحث قرار گرفته‌اند.

1. مدیریت خاک باغ پسته در مقابل سرمازدگی

در آزمایشی گزینه‌های مختلف مدیریت خاک باغ پسته، مورد بررسی قرار گرفت تا بهترین گزینه مدیریت برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی گرم‌کن برای کشاورزان و محافظت از باغ پسته در برابر یخبندان بهاری پیشنهاد و توصیه شود. نتایج نشان داد که خاک عاری از علف‌های هرز، سفت و مرطوب می‌تواند 1 تا 1.7 درجه سانتی‌گراد حفاظت را در طول یخ‌زدگی، اضافه کند. خاک‌های خشک، تازه کشت شده از یک محصول یا پوشیده از چمن اثر معکوس می‌دهند.

خاک‌های مرطوب، ظرفیت حرارتی بالاتری نسبت به خاک‎‌‌های خشک دارند؛ این بدان معناست که سطوح خاک تمیز و مرطوب، انرژی تابشی بیشتری را در طول روز جذب کرده و با آزادسازی این گرما در طول شب، از یخ‌زدگی محافظت می‌کند.

2. لاستیک سوزی و سوزاندن ضایعات پسته در باغ پسته در مقابل سرمازدگی

بسیاری از کشاورزان برای محافظت درختان پسته در برابر سرمازدگی، از روش سوزاندن لاستیک‌های قدیمی و همچنین برخی از آنها از سوزاندن ضایعات پسته که شامل پوسته، نخاله و … می‌باشد، استفاده می‌کردند. آنها بقایای موجود در باغ را در یک بشکه جمع آوری و با مخلوط کردن مقداری سوخت به ضایعات برای حفاظت از سرمازدگی، استفاده می‌کردند. برخی از کشاورزان در چند سال گذشته از این نوع حفاظت استفاده می‌کنند و نتایج خوبی از حفاظت در برابر سرمازدگی یافتند.

به منظور ارزیابی اثر دود بر حفاظت از سرما در باغ پسته، آزمایشی در موسسه تحقیقات پسته ایران (IPRI) انجام شد. هر دو روش سوزاندن تایرهای لاستیکی قدیمی و نخاله‌های پسته‌ای، از نظر افزایش دمای باغ با نمونه کنترل در باغ پسته را با هم مقایسه کردند. نتایج نشان داد که سوزاندن تایرهای لاستیکی قدیمی تأثیر ناچیزی بر روی دمای ظاهری باغ دارند، اما سوزاندن ضایعات پسته در بشکه، 0.5 تا 3.5 درجه سانتی‌گراد گرما را در باغ افزایش داده است.

از آنجا که دود فایده کمی دارد یا اصلا ندارد، از طرفی هم می‌تواند هوا را نیز آلوده کند؛ بهتر است تولید دود را به حداقل برسانید و بازده حرارتی احتراق را به حداکثر برسانید.
دود در طلوع آفتاب، مانع تابش خورشید و گرم شدن محصول می‌شود که می‌تواند منجر به مصرف سوخت بیشتر و احتمال آسیب بیشتری به درختان پسته شود.

هشدار: از آنجا که باغ‌های پسته زیاد و نزدیک جاده‌ها هستند، دود باعث تصادفات رانندگی می‌شود که منجر به مشکلات جدی قانونی می‌شود، در نتیجه، تولید دود برای محافظت در برابر سرما توصیه نمی‌شود.

3. استفاده از بخاری باغی با سوخت جامد در باغ پسته در مقابل سرمازدگی

یکی از روش‌های جایگزینی تلفات انرژی حاصل از محصول در شرایط سرما در باغات پسته، استفاده زیاد از سوخت (جامد، مایع یا گاز) سوزانده شده در بخاری‌های مختلف است. در آزمایشی، 65 عدد از بخاری‌های باغی با سوخت زغال کُک در هر هکتار، توانست دمای باغ پسته را حداقل 2 درجه سانتی‌گراد افزایش دهد که در نتیجه می‌توان باغ پسته را با این روش از سرمازدگی نجات و از آن محافظت کرد.

مشخص شده است که نسبت تابش به کل انرژی آزاد شده، حدود 40 درصد برای سوزاندن سوخت‌های جامد (مانند چوب، زغال سنگ و کک) در مقایسه با 25 درصد برای سوخت‌های مایع بود، بنابراین در استفاده از سوخت جامد به کشاورزان توصیه می‌شود.

معایب سوخت‌های جامد

_ با مصرف سوخت‌های جامد، میزان انتشار انرژی کاهش می‌یابد و بنابراین آزادسازی انرژی در مواقع مورد نیاز محدود می‌شود.

_ سوخت‌های جامد به سختی روشن می‌شوند و همچنین خاموش شدن آنها دشوار است.

_ در صورت عدم نیاز، سوخت اغلب هدر می‌رود.

4. استفاده از دستگاه تولیدکننده مه مصنوعی در باغ پسته در مقابل سرمازدگی

یکی دیگر از مواردی که می‌تواند باغ پسته را در برابر سرمازدگی محافظت کند، مه طبیعی است؛ با این حال همیشه مه طبیعی در منطقه وجود ندارد، پس بنابراین برای رفع این مشکل، مه‌های مصنوعی ایجاد شدند.

استفاده از دستگاه تولیدکننده مه مصنوعی به عنوان یکی از روش‌های ممکن در برابر آسیب ناشی از سرمازدگی، مورد مطالعه قرار گرفت. خطوط مه از خطوط فشار بالا و نازل‌های مخصوصی که برای ایجاد قطرات مه (به قطر 10 تا 20 میلی‌متر) هستند، استفاده می‌شود.

برای آزمایشی، از یک دستگاه تولیدکننده مه مصنوعی در باغات پسته، استفاده شد؛ این دستگاه تولید کننده مه مصنوعی، توسط تراکتور بین ردیف‌های درختی، از محور توان‌دهی (PTO) تراکتور برای جابجایی پنکه‌ای که هوای گرم را از لایه معکوس برداشته و 479 متر مربع در ساعت می‌کشد، استفاده می‌شود. این دستگاه 6 هکتار از باغ‌ها را در 45 دقیقه با سرعت تراکتور 5 کیلومتر در ساعت، پوشش می‌دهد.

این دستگاه در یک باغ پسته در رفسنجان نیز مورد استفاده و ارزیابی قرار گرفت. در طی آزمایش، چهار دیتالاگر یا ثبت کننده داده دما در کنار جوانه‌های گل، به ارتفاع یک متر از سطح زمین نصب شدند و دما را در فاصله زمانی یک دقیقه در هنگام کار با دستگاه تولید کننده مه مصنوعی، ثبت کردند. دستگاه تولید کننده مه مصنوعی به طور متوسط 1.6 درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی 12 درصد در باغ پسته را افزایش داد.

5. استفاده از سیستم سینک معکوس انتخابی (SIS) در باغ پسته در مقابل سرمازدگی

با استفاده از سیستم سینک معکوس انتخابی برای حفاظت از سرمازدگی باغ پسته، بیش از 15 سال است که با موفقیت در 9 کشور از جمله آرژانتین، استرالیا، کانادا، شیلی، نیوزیلند، آفریقای جنوبی، اسپانیا، ایالات متحده و اروگوئه استفاده شده است. در حال حاضر برای محافظت از بادام، سیب، زردآلو، آووکادو، توت، گیلاس، انگور، کیوی، لیمو، آلو، شلیل، پرتقال و موارد دیگر استفاده می‌شود.

این سیستم در سال 1384 در موسسه تحقیقات پسته ایران (IPRI) طراحی و ساخته شد و ارزیابی آن به مدت دو سال انجام شد و هم اکنون این سیستم تحت لیسانس IPRI در ایران تولید می‌شود. موتور آن (5 کیلو وات، 7 اسب بخار) یک فن را به صورت افقی هدایت می‌کند که هوای سرد را در سطح زمین می‌مکد و آن را از طریق لایه وارونگی موجود در هنگام یخبندان تشعشعی به بالا می‌راند و به سمت واحد سیستم سینک معکوس انتخابی (SIS) حرکت می‌دهد. هوای گرم‌تر از پشت به طرف پایین می‌آید و از بالای لایه وارونگی به پایین کشیده می‌شود.

در یک تحقیقی که در یکی از باغات پسته سیرجان انجام شد از دو سیستم سینک معکوس انتخابی (SIS) استفاده شد. یکی از آنها با برق و دیگری با محور توان‌دهی (PTO) تراکتور که در محل مشخصی نصب شدند، انجام شد و هر دو سیستم مورد ارزیابی قرار گرفتند. در حین روشن شدن سیستم، چهار دیتالاگر یا ثبت کننده داده دما که در کنار جوانه‌های گل یک متر بالاتر از سطح زمین نصب شده بودند، دما را در یک دقیقه در سیستم سینک معکوس انتخابی (SIS) ثبت کردند.
در باغ مورد بهره‌برداری، دمای ثبت شده باغ پسته در هر دو سیستم (SIS) دما را به طور متوسط 2 درجه سانتی‌گراد، حداکثر 3.2 درجه و حداقل 0.3 درجه را افزایش داد.

6. تشویق به خواب درخت پسته در مقابل سرمازدگی

میزان خواب درختان جوان پسته با نزدیک شدن به پاییز، ممکن است از سرمازدگی درخت، جلوگیری کند. موثرترین روش فعلی برای قدرت درختان یا حالت خواب درخت پسته، قطع آبیاری در اواسط تا اواخر مرداد در بیشتر خاک‌ها است.

روش قطع آبیاری، برای کاهش احتمال خسارات ناشی از سرمازدگی درختان پسته جوان، به ویژه آن‌‌هایی که در خاک‌های سنگین با ظرفیت نگهداری زیاد آب، زهکشی ضعیف به دلیل شوری زیاد یا عوامل دیگر مانند سطوح آب نشسته قرار دارند، نباید مورد استفاده قرار گیرند. با این حال شواهد علمی کمی برای حمایت از این روش وجود دارد.

به دلیل گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی، خطر خسارات ناشی از دمای پایین ممکن است در درختان پسته افزایش یابد و کشاورزان باید روش‌های حفاظت و جلوگیری از سرمازدگی در باغات پسته را بدانند و با آگاهی، روی باغات خود پیاده کنند.

دمای بحرانی در ارقام تجاری پسته ایران در دوره گلدهی حدود 1/7- درجه سانتی‌گراد است، اما برای حفاظت بهتر، به کشاورزان توصیه می‌شود از دستگاه تولید کننده مه مصنوعی و سیستم سینک معکوس انتخابی (SIS) استفاده کنند.

علائم آسیب‌های ناشی از سرمازدگی در درخت پسته چه هستند؟

علائم آسیب ناشی از سرمازدگی به درختان پسته متفاوت است و ظاهراً بستگی به عواملی مانند ارتفاع و توپوگرافی اطراف باغ، سن درخت، میزان خواب درخت در هنگام وقوع یخ می‌باشد.

شدت سرمازدگی درخت، بستگی به عواملی مانند میزان کاهش دما و مدت زمان وقوع یخ نیز می‌باشد.

سرمازدگی بهاره، در میوه‌دهی و میزان گرده‌افشانی و کیفیت کوددهی را تحت تأثیر قرار می‌‎‎دهد.

_ اولین علائم غیر معمول در یک باغ پسته آسیب‌دیده معمولاً حدود 10 تا 14 روز پس از اولین رویداد یخ‌زدگی در پاییز رخ می‌دهد.

_ در باغ پسته، وقتی درختان شروع به خواب رفتن می‌کنند، برگ‌ها خشک می‌شوند و می‌ریزند، اما در درختان آسیب‌دیده، روی شاخه‌ها می‌مانند. چسبندگی طولانی مدت برگ‌ها به شاخه‌ها نشان می‌دهد که این آسیب زود هنگام، قبل از ریزش برگ طبیعی، احتمالاً با اولین دمای زیر انجماد در اواخر آبان یا اواسط آذر رخ می‌دهد.

_ آسیب‌ها از طریق کاهش میزان میوه‌دهی، از بین رفتن مادگی و گل آذین، مرگ و جدا شدن جوانه‌های گل می‌تواند باعث از بین رفتن درخت و کاهش باروری درخت پسته شود. در حالی‌که درختان پسته در باغ‌های آسیب دیده با نزدیک شدن به زمستان، سالم و قوی به نظر می‌رسند.

_ علائم مرتبط به سرمازدگی شامل ظاهر پوست آبکی درخت، رشد کپک سیاه در شاخه‌های آسیب دیده، تنه و یا ترشح صمغ‌های سفید می‌باشد. درختانی که این علائم را نشان می‌دهند معمولاً در فصل بهار زودتر برگ و گل می‌دهند.

_ درختان بسیار آسیب دیده تا زمان ریزش برگ در بهار، معمولاً در اوایل ماه اردیبهشت، قابل مشاهده نیستند. در باغ‌های سه ساله و 4 ساله، تا 20 درصد درختان پسته به این طریق آسیب می‌بینند.

_ درختان یک‌ساله یا کم‌تر از یک سال، معمولاً مشکل بیشتری در اثر سرمازدگی دارند. با این حال، درختان بسیار جوان می‌توانند به طور کامل در اثر سرمازدگی از بین بروند، زیرا به نظر نمی‌رسد دارای ذخایر کربوهیدرات کافی برای رشد جدید از تاج یا ریشه باشند.

_ طی چند سال گذشته، دمای زیر 5- درجه سانتی‌گراد، با مدت زمان کمتر از یخ‌زدگی به مدت هشت ساعت یا بیشتر در اوایل آذر تا اوایل دی، برای وجود آسیب شدید درخت پسته کافی بوده است. دلیلی که ما در سال‌های اخیر شاهد افزایش بیشتر آن هستیم، احتمالاً به عوامل متعددی نیز برمی‌گردد.

_ شوری در آسیب یخ‌زدگی پسته نیز دخیل است، مناطق کم ارتفاع، مناطق شور هستند و جداسازی متغیرها را مشکل می‌کند. نمک، مانند هوای سرد، تمایل به حرکت و جمع آوری در سرازیری دارد.

 

بخشی از این مقاله، ترجمه شده از مقاله‌ی آقای دکتر حسین حکم ‌آبادی می‌باشد.

خوشحال می شویم نظراتتان را با ما به اشتراک بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.