خواص قهوه و نتایج تحقیقات علمی جدید درباره آن

قهوه یکی از نوشیدنی های معروف و مورد علاقه مردم دنیاست. یک نوشیدنی که آثار تحرک زایی آن بر روی مغز و عضلات، به علت داشتن مقدار قابل ملاحظه ای کافئین، ثابت شده است. از خواص قهوه ، همچنین آرامبخش است و مقاومت بدن را در جریان تمرین های سنگین ورزشی افزایش می دهد و در آخر مضرّاتی نیز دارد ولی نه در آن حد که از آن معمولا انتقاد می شود. با ما باشید تا سیری در دنیای قهوه داشته باشیم.

مروری بر تاریخچه پیدایش قهوه

درخت قهوه بومی حبشه است و گفته می شود چوپانی در زمان چراندن گوسفندانش متوجه شده که گوسفندان پس خوردن دانه های قهوه نشاط خاصی پیدا کرده اند. گوش به گوش رسیدن این داستان نقطه ای برای شروع شهرت دانه های قهوه شد. در اوایل قرن پانزدهم، قهوه به شرق رفت و اولین قهوه خانه ها در شهر مکه در قرن شانزدهم میلادی ایجاد شدند و به تدریج قهوه به اروپا رسید و مصرف آن رایج شد.

در سال 1654 اولین قهوه خانه در شهر مارسی فرانسه دایر گردیده و پس از آن به تدریج در تمام اروپا و سایر مناطق عالم منتشر و معمول شده است.

مروری بر تاریخچه پیدایش قهوه

مشخصات گیاه‌شناسی قهوه

قهوه درختچه ای نسبتا بلند به ارتفاع 8-5 متر است، و برگ هایی همیشه سبز (بدون خزان)، براق، لیز، و به صورت متقابل دارد. گل های آن به رنگ سفید درخشان، به طور گروهی فشرده در کناره برگ ها ظاهر می شوند.

میوه آن که دانه های قهوه را در برگرفته است، تخم مرغی به رنگ قرمز تیره می باشد که در زمان رسیدن معمولا محتوی دو عدد دانه قهوه است. دانه ای که از یک طرف محدب و از طرف دیگر صاف می باشند و در امتداد طولی دانه یک شیار دیده می شود.

هر یک از دانه ها با یک پوست نازک سفید پوشیده شده و هر دو عدد دانه که در یک میوه قرار دارند، که با یک ماده نرم گوشتی شیرین احاطه شده اند و روی آن را نیز یک غشای نازک به رنگ قرمز تیره پوشانیده است.

مشخصات گیاه‌شناسی قهوه

قهوه یک نوشیدنی محرک است که از دانه های رسیده و خشک و بوداده و گرد شده و گاهی از برگ های جوان بو داده آن به دست می آید.

دانه قهوه در حالت تازگی دارای رنگ کمی سبز یا مایل به زرد است، بوی ملایم مخصوص قهوه را دارد و طعمش ابتدا ملایم ولی بتدریج که آب آن از دست می رود، گس می شود و پس از بو دادن، بوی قوی معروف و خاص قهوه را پیدا می کند. در بازار قهوه سبز هم به فروش می رود که آن را به فرانسوی Cafe vert گویند، ولی معمولا قهوه بو داده فروش بیشتری دارد.

گونه های متفاوت و رایج  قهوه

بین گونه های مختلف قهوه، 3 گونه از همه معروفتر هستند و بیشتر در دنیا کشت می شوند. در درجه اول گونه ای که از همه معروفتر و بیشتر مورد توجه است و بالاترین کیفیت را دارد، Coffea arabica می باشد و در درجه دوم گونه Coffea liberica می باشد که با کیفیت پایین تری از قهوه عربی قرار دارد؛ ولی محلی تر است و در شرایط نامساعد، بیشتر می تواند خود را منطبق سازد. در درجه سوم Coffea robusta می باشد، که از نظر تحمل شرایط نامساعد بسیار قابل ملاحظه است، ولی از نظر کیفیت میوه پایین است.

درخت قهوه عربی در شرایط اقلیمی استوایی و حاره ای خوب رشد می کند و ثمر موفقی دارد. در آن اقلیم اگر قهوه کمی در ارتفاع کاشته شده باشد، از درختانی که در ارتفاع سطح دریا کاشته شده اند، قهوه مرغوب تری می دهد.

گونه های متفاوت و رایج  قهوه

محل کاشت و نحوه تکثیر قهوه

گونه های Robusta و Liberica طالب آب و هوای مرطوبتر و گرمتر هستند.

تکثیر قهوه از طریق کاشت بذر آن صورت می گیرد. ابتدا بذر در خزانه کاشته می شود که سایه دار است و پس از اینکه نهال رشد کافی نمود، به محل اصلی با فواصل 5-2 متر منتقل می شود. معمولا درخت قهوه از سال های سوم و چهارم شروع به ثمر دادن می نماید.

درخت قهوه دارای گونه های متعددی است که معروف ترین آنها که از نظر کیفیت و خواص قهوه عربی است، که در درجه اول قرار دارد. قهوه در حبشه و سودان و اغلب مناطق آفریقای استوایی به حالت وحشی و خودرو وجود دارد. در عربستان در ناحیه یمن و اطراف مکه کاشته و پرورش داده می شود.

در حال حاضر کشت و پرورش این گونه، در سایر مناطق دنیا از جمله برزیل، ونزوئلا، جزایر آنتیل، هند و مناطق دیگر دنیا معمول است و گونه های دیگر قهوه نیز هستند که بومی سیرالئون، نیجریه، گابن، کنگو، ماداگاسکار و ساحل عاج بوده و در این مناطق نیز کاشته می شوند.

قهوه به عنوان تحرک زای مغز

«کافئین ماده ای است که کفایت و قدرت کار مغز انسان را افزایش می دهد»، این نظری است که مورد قبول و تأیید جودیت و ورتمن، دانشمند محقق در آثار تحرک زایی غذاها در دانشگاه ام- آی- تی، می باشد.

اینکه خوردن قهوه به مقدار معمول روزانه چقدر در افزایش قدرت کار مغز اثر می گذارد، سؤالی است که تحقیقات دکتر هاریس لیبرمن، دانشمند روانشناس در گروه دانشگاهی مغز و علوم عقلی در ام- آی- تی به آن پاسخ می دهد.

برای آنکه آثار قهوه خوردن معمولیِ اشخاص، یعنی مثلا هر صبح یک فنجان قهوه، در کار مغز بررسی شود، دکتر لیبرمن کپسول هایی با ظرفیت های مختلف، محتوی 32 و 64 و 128 و 256 میلی گرم کافئین تهیه و هر روز به گروهی از مردان که برای آزمایش داوطلب شده بودند، داد که بخورند.

قهوه به عنوان تحرک زای مغز

کافئین موجود در نوشابه، چای و قهوه

32 میلی گرم کافئین مقداری است که معمولا در یک بطری نوشابه کولا و یا در یک فنجان با ظرفیت 150 گرم چای وجود دارد، و 64 میلی گرم مقدار کافئینی است که در 150 گرم قهوه رقیق تجارتی که به قهوه فوری Instant Coffee معروف است وجود دارد. 128 میلی گرم مقدار کافئینی است که در یک فنجان با ظرفیت 150 گرم قهوه که با روش معمولی در خانه درست می شود وجود دارد.

و 256 میلی گرم مقدار کافئینی است که در یک لیوان به ظرفیت 300 گرم قهوه که در خانه معمولا تهیه می شود وجود دارد.

روش آزمایش

صبح هر روز، هر یک از افراد داوطلب پس از آن که به مدت12 ساعت چیزی نخوردند، یکی از این کپسول ها را می خوردند و کمی بعد از آنها آزمایش هوشیاری به عمل می آمد و مدت زمانی که برای جواب دادن به هر سؤال صرف می کردند و دقت در پاسخگویی و تمرکز و تیزی درک، و صحت جواب ها هم اندازه گیری می شد. روز بعد به همه آنها کپسول هایی کاملا شبیه کپسول های روز پیش، ولی به جای کافئین محتوی پلاسبو (ماده بی‌اثر) داده شد؛ که البته خود آنها نمی دانستند.

سپس مجددا از آنها تست به عمل می آمد، نتیجه بسیار هیجان انگیز بود. قهوه در تک تک هر یک از تست های مغزی اثرش را نشان داد، حتی در مورد اشخاصی که از کپسول های صبحانه با حداقل ظرفیت ( 32 میلی گرم) خورده بودند اثر کرده بود.

نتیجه آزمایش را دکتر وورتمن چنین تفسیر می کند:

«اثر تحرک زایی کافئین روی مغز و اعصاب به صورت محسوس موجب تفکر سریعتر، واکنش سریعتر، هوشیاری بیشتر و دقت بیشتر در پاسخگویی شده است. از این آزمایش ها چنین برمی آید؛با وجود اینکه داوطلب ها معمولا عادت خوردن قهوه ندارند و یا کمی قهوه می خورند یا زیاد قهوه می خورند، تأثیر کافئین در نیرومند کردن فعالیت مغزی آنها یکسان است.»

در آزمایش دیگری که دکتر لیبرمن به عمل آورده، نشان داده شده است که کافئین قدرت و مقاومت شخص را در رانندگی افزایش می دهد.

کافئین در نقش ماده ای که انسان را سرحال می آورد

کافئین در برخی اشخاص نشاط آور می باشد و واقعیت این است که طی قرن ها اغلب مردم از نوشیدنی های کافئین دار نظیر قهوه و چای برای رفع افسردگی های ملایم استفاده می کردند. با انجام تحقیقات جدید علمی محققان کشف کرده اند که قهوه چطور می تواند شیمی مغز را به نحوی تغییر دهد که کافئین به صورت ماده ضد افسردگی شبیه داروهای تجارتی ضد افسردگی مؤثر واقع شود.

دانشمندان و محققان جانس هاپکینز و مؤسسه کارولینسکا در استکهلم دریافته اند که مولکول کافئین می تواند وارد سلول های مغز شده و مانع فعالیت یک عصبِ انتقال که عامل قطع مواد شیمیاییِ افزایش سرحال بودن است، بشود و به تعبیر فنی دیگر کافئین سلول ها را گول می زند؛ زیرا مولکول های کافئین از نظر شکل خیلی شبیه عصب انتقالِ طبیعی است. به این ترتیب کافئین با جابه جا کردن مواد شیمیایی که مواد بی حالی و افسردگی هستند، موجب می شود که مواد شیمیایی رفع افسردگی و ایجاد شادابی در مغز فعال شوند و باعث سرحال آمدن و نشاط شخص گردند.

در برخی اشخاص حتی یک فنجان قهوه ممکن است تبسمی در لب های شخص ظاهر سازد و شخص را لااقل برای دو ساعت سرحال بیاورد. با توضیح بالا به نظر می رسد که کافئین و طبعا قهوه که دارای کافئین است، می تواند یک ماده خوراکی ضد افسردگی سالم و نیرومند باشد.

تاثیرات عملکرد کافئین به سرعت خود را نشان می دهند؛ زیرا سریعا جذب می شود ، ظرف 5 دقیقه پس از مصرف در مایع نسوج وارد شده و سریعا و به آسانی داخل سلول های مغز شده و ظرف حدود نیم ساعت در سطح حداکثر در خون ظاهر می شود. از لحظه ای که کافئین در بالاترین سطح در ترکیب خون وارد شد، پس از 6-3 ساعت نصف آن و پس از 6-3 ساعت دیگر ربع آن ته نشین می شود. به طور کلی عملا تمام کافئین جذب می شود و شاید فقط حدود یک درصد آن دفع شود.

کافئین در نقش ماده ای که انسان را سرحال می آورد

اثر کافئین در تمرینات ورزشی

کافئین از نظر سرحال آوردن و افزایش مقاومت ورزشکار در مجامع و مسابقات ورزشی آنچنان معروف و مورد توجه است که عده ای از منتقدین آن را نوعی دوپینگ به شمار می آورند. تحقیقات نشان می دهند که کافئین مسلما مدت زمانی را که یک شخص می تواند به ورزش های سنگین و کارهای بدنی سنگین بپردازد، افزایش می دهد و ورزشکار دیرتر احساس خستگی می کند.

در مسابقات دوچرخه سواری مشاهده شده است دوچرخه سوارانی که 330 میلی گرم کافئین خورده باشند، می توانند 7 درصد شدیدتر رکاب بزنند و بدون اینکه تلاش بیشتری به خرج دهند می توانند به مدت 20 درصد  بیشتر رکاب بزنند.

در یک تحقیق دیگر در مورد 80 نفر، مشاهده شده است که پس از خوردن 250 میلی گرم کافئین، در حدود 54 درصد در پرش طول و 60 درصد در پرتاب وزنه و 80 درصد در دو سرعتِ یکصد متر، موفقیت بیشتری داشته اند.

توجه شود که خوردن قهوه بدون کافئین در فاصله زمانی محدودی باعث تأثیر منفی در نیروی ورزشکاران می شود. ظاهرا به نظر می رسد کافئین از خستگی عضلات جلوگیری می کند و قدرت بدنی برای سوزاندن چربی و ایجاد انرژی را افزایش می دهد و در نتیجه در مصرف، قند بدن صرفه جویی شده و ذخیره قند بدن بالا می رود، و ظرفیت مقاومت شخص را در مقابله با حرارت ناگهانی که احتیاج به صرف انرژی فوری و زیادی است را بالا می برد.

از طرف دیگر کافئین ممکن است موجب اختلال در انجام کارهایی که هماهنگی انگشتان را ایجاب می کند نظیر سوزن نخ کردن، هدف کوچکی را زدن، پرتاب دارت و … شود.

اثر کافئین در تمرینات ورزشی

قهوه تنفس را بهبود می بخشد

تحقیقات علمی جدید در کانادا نشان می دهد که قهوه غلیظ اثر درمانی خوبی برای بیماری آسم دارد. کافئین موجود در قهوه، لوله های برونش ها را باز و گشاد کرده و تنفس بیماران مبتلا به آسم را آسان می سازد.

طبق پژوهش هایی که در مورد کودکان و بزرگسالان مبتلا به آسم شده است اگر دو لیوان متوسط (هر لیوان 240 گرم) قهوه غلیظ خورده شود، ظرف یکی دو ساعت حمله آسمی را برطرف می‌سازد و تا 6 ساعت هم اثرش باقی می ماند.

قهوه در سالهای 1800 از داروهای معجزه گر قرن برای بیماران مبتلا به آسم بود. ولی پس از مدتی از 1921 جایش را به تئوفیلین داد، که در حال حاضر داروی تجارتی صناعی معمول برای کاهش حمله های آسمی است.

قهوه تنفس را بهبود می بخشد

مقایسه آثار تئوفیلین و کافئین

در تحقیقات جدیدی که محققان دانشگاه مانیتوبا برای مقایسه آثار تئوفیلین و کافئین، که هر دو دارای خواص و ساختمان شیمیایی مشابهی هستند، به عمل آوردند و در مجله پزشکی نیوانگلند گزارش شده است، چنین نتیجه گرفته شده که کافئین از نظر باز کردن و گشاد کردن لوله های برونش ها و تسهیل تنفس در بیماران جوان مبتلا به آسم عینا مانند تئوفیلین عمل می کند.

حقیقت این است که کافئین در بدن شکسته شده و به ترکیبات شیمیایی دیگری تبدیل می شود، که شامل تئوفیلین می باشند. به علاوه طبق نظر فیلیپ شاپیرو از مرکز تحقیقات پزشکی آلبانی در نیویورک، کافئین ممکن است داروی مفیدی برای بیماری تب یونجه باشد.

دکتر شاپیرو برای اینکه آلرژی آبریزش بینی خود را که شبیه به تب یونجه است معالجه کند، مدت 16 روز قرص های کافئین و یا پلاسبو می خورد، قرص ها مشخص بودند که کدام کافئین و کدام پلاسبو است؛ ولی او خودش نمی دانست که کدام قرص محتوی کافئین و کدام پلاسبو است و همچنین نمی دانست که در هر روز کدامیک را خورده است.

روزی که او قرص کافئین که معادل دو فنجان قهوه غلیظ بود می خورد فقط یکی دو عطسه و خیلی کم ناراحتی خارش داشت ولی روزی که پلاسبو خورده بود 27 عطسه داشت.

کافئین همچنین تنفس را با کاهش خستگی عضلات تنفسی تسهیل می کند، بنابراین به نظر می رسد که قهوه داروی خوبی برای اشخاصی که اشکال نفس کشیدن دارند، می باشد و بخصوص برای اشخاصی که مبتلا به بیماری مزمن انسدادی ریه هستند، مفید است.

محققان دانشگاه کیس وسترن رزرو دریافته اند که کافئین موجود در سه فنجان بزرگ قهوه غلیظ (حدود 600 میلی گرم) تنفس مردها و زنها را خیلی تسهیل و طولانی تر کرده است.

میزان مصرف کافئین قهوه در افراد مختلف

چون کافئین برای اشخاص مبتلا به بیماری های قلبی و عصبی خوب نیست لذا برای اینکه این قبیل اشخاص نیز بتوانند از قهوه استفاده کنند و بخورند در بازار نوعی قهوه تهیه می شود که مقدار کافئین آن را تا حدود زیادی کاهش می دهند.

این نوع قهوه را قهوه بدون کافئین که بهتر است قهوه کم کافئین گفته شود می نامند. مقدار کافئین در این نوع قهوه ها معمولا نباید از 0/5 گرم در هر کیلوگرم تجاوز نماید یعنی حداکثر 5 در ده هزار باشد.

برگ قهوه نیز در همان حدود دانه دارای کافئین می باشد، لذا از گرد برگ قهوه نیز مانند چای استفاده کرده و آن را دم نموده و می خورند و دم‌کرده برگ قهوه دست کمی از خود قهوه ندارد و خیلی مطبوع و با کیفیت بالا می باشد.

فواید خوردن قهوه

خواص قهوه بی شمار است، اما در اینجا به تعدادی از بارزترین آن ها اشاره می کنیم:

  • به طور کلی قهوه یکی از بهترین محرکات است و عمل هضم را آسان می کند و بدن را در مقابل ناراحتی های روحی مقاوم می سازد.
  • از خواصز قهوه به عنوان تب بر، بویژه در تب های نوبه ای می توان اشاره کرد. در مسمومین از تریاک و فرآورده های تریاک و سایر مواد مخدر، مصرف قهوه آثار خوبی دارد و حالت چرت و خواب مسمومین را از بین میبرد.
  • در رفع سیاه سرفه، وبا، گلیکوزوری (یا وجود قند در ادرار) و همچنین در موارد آلبومینوریا یا وجود آلبومین در ادرار مفید است.
  • یکی از خواص قهوه در اختلالات روده ای بخصوص در موارد اختناق روده است.
  • قهوه یکی از پادزهرها در قبال آلکالوئیدها می باشد. شاید این به دلیل خاصیت ضد خواب آن است.
  • دانه های بوداده قهوه ضدعفونی کننده و زایل کننده بو می باشد.
  • گرد دانه قهوه کوبیده برای معالجه سوختگی از آتش و آب مفید است.
  • جوشانده دانه های خام و بو نداده قهوه برای معالجه ناراحتی های مثانه و قولنج مثانه و کلیه مفید است.
  • خوردن دانه های خام و نارس قهوه برای رفع میگرن و تب های نوبه ای تجویز می شود.

مضرات مصرف قهوه 

از نظر مضرات آن گفته شده که مانع خواب و دافع شهوت است (آن سیه رو که نام او قهوه است، مانع النوم و قاطع الشهوه است).

از نظر بی‌خوابی و ضعیف کردن قوای جنسی عقیده بر این است که اگر قهوه زیاد بو داده باشد به طوری که سیاه شده و ضمنا خیلی کهنه باشد، این ضررها را دارد. ولی قهوه خام و سبز خصوصا پوست آن علاوه بر اینکه این مضرات را ندارد در بعضی از مزاج ها محرک نیروی جنسی بوده و کمک به هضم غذا نیز می نماید.

روی هم رفته در مورد اینکه قهوه بی خوابی می آورد یا مضرات دیگری دارد، نظرها متفاوت است؛ چرا که در بعضی اشخاص اصولا قهوه خوردن موجب بی خوابی نمی شود و ضررهای دیگر را نیز ندارد و روی هم رفته آنچه که مسلم است این است که بر حسب نوع مزاج گرم یا سرد و سن اشخاص و قوی و ضعیف بودن بدن، معتدل یا کم خوردن و یا اسراف در خوردن قهوه مضرات آن متفاوت است و هیچ نوع قانون کلی برای جمیع انواع موارد نمی توان بیان داشت.

چون قهوه برای قلب مضر است، لذا برای اشخاصی که احتیاج به خوردن آن دارند مانند موارد حصبه، آبله و نظایر آن، برای جلوگیری از عوارض قلبی باید با زعفران خورده شود، یعنی زعفران را در حین دم کردن در آن می ریزند و با هم دم می کنند.

 

 

مشاهده تمامی محصولات فروشگاه

 

 

منبع مورد استفاده در نوشته:

-میرحیدر، حسین. معارف گیاهی. دفتر نشر فرهنگ اسلامی. 597 صفحه.

درباره‌ی مهندس حسنی سعدی

مهندس حسنی سعدی

حتما ببینید

طرز تهیه 10 شیرینی پسته ای خوشمزه و مجلسی برای نوروز

طرز تهیه 10 شیرینی پسته ای خوشمزه و مجلسی برای نوروز

نوروزتان را با شیرینی پسته ای خانگی آغاز کنید! عید نوروز همیشه برای همگان سرشار …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *