مقدمه

سال‌های متمادی است که نخل‌ها به عنوان درختان زینتی، در پارک‌ها و معابر عمومی کاشته می‌شوند.

جالب توجه است که انواع متعددی از درختان نخل وجود دارد؛ بعضی از این درختان، کاربردی زینتی و برخی از آن‌ها مانند درخت خرما یا نخل خرما، خوراکی هستند.

میوه نخل خرما، خرما گویند که از خانواده نخل‌ها (پالماسه) است در صورتی که به رشد کامل و نهایی رسیده باشد. این میوه، یک کالای با اهمیت غذایی محسوب می‌شود که در بخش وسیعی خاصه در کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

خرما، میوه‌ای پر انرژی و غنی از انواع ویتامین (اسیدآسکوربیک، تیامین، ریبوفلاوین و فولیک‌اسید)، آنتی‌اکسیدان و املاح متنوع (آهن، مس و پتاسیم) است (منبع: همایونی‌راد و همکاران، 1394؛ به نقل از: بارولد، 1993). به عبارتی از خرما به عنوان غذای دوران بحران (زلزله، سیل و جنگ) یاد می‌شود.

خرما در مناطق مختلف خاصه در مناطق گرمسیر پرورش می‌یابد. این میوه اثرات درمانی مفیدی همچون رفع ناراحتی‌های سینه، آرام‌کننده سرفه، رفع اخلاط خونی، زیاد کننده خون دارد، و گل‌های تلخ آن نیز مسهل و خلط‌آور است. قدمت شناسایی این میوه بسیار است به طوری که می‌توان شرح مشخصات خرما را در دیواره‌ی قبرهای مصریان باستان مشاهده کرد. همچنین خرما دارای معادل 26-22 درصد ساکارز، 50 درصد گلوکز است. همچنین دارای ویتامین‌های مختلفی چون A، B، به مقدار جزئی C و E و املاح معدنی است.

جایگاه خرما در طبقه‌ی آرایه‌شناسی (طبقه‌بندی زیستی)

کره زمین دارای گیاهان متنوعی است که به تمامی آن‌ها در طبقه‌بندی زیستی (آرایه‌شناسی) «سلسله (فرمانرو) گیاهی یا جهان» می‌گویند. فرمانرو گیاهی به ترتیب از بالا یه پایین دارای طبقات زیر سلسله، شاخه، رده، راسته، خانواده (تیره) ، جنس وگونه است. گیاه زمانی قابل شناسایی است که گونۀ آن مشخص گردد.

جایگاه خرما در طبقه‌بندی زیستی به شرح نمودار (1) است. خرما به ترتیب از بالاترین طبقه، در فرمانروی گیاهان، شاخۀ گیاهان دانه‌دار، رده تک‌لپه‌ای‌ها، راستۀ خرماسانان، خانواده خرما، جنس (Phoenix) و در نهایت با نام علمی  Phoenix dactylifera شناخته می‌شود.

راستۀ خرماسانان، نخل‌مانند هستند. این راسته فقط دارای یک خانواده از این میان نخل خوراکی یا نخل خرما در ایران به میزان فراوان مشاهده می‌شود.

خانواده خرما یکی از مهم‌ترین تیره‌های راستۀ خرماسانان است. تیره نخلیان دارای ۱۸۹ جنس و حدود ۲۴۰۰ گونه (به نقل از برخی منابع 200 جنس و 1500 گونه و برخی منابع دیگر دارای 23 جنس و 1200 گونه) هستند که بعضی از آن‌ها از اهمیت اقتصادی برخوردار هستند.

از آن‌جایی که تمامی گونه‌های این راسته (به غیر از تعداد اندکی) محدود به مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری‌اند؛ به لحاظ جغرافیایی و شکل ظاهری نسبت به یکدیگر متفاوت هستند بومی نواحی گرمسیری و دارای ویژگی‌هایی بدین شرح هستند:

درختی، درختچه‌ای (بالارونده)، خاردار، دارای برگ‌های چین خورده و بزرگ، با تقسیمات پَری یا پنجه‌ای؛ گل‌آذین گوشت‌دار، پانیکول (سُنبله)، غالباً دارای براکته‌های اسپات مانند، گل‌های یک جنسی یا دو جنسی، منظم، شش گل‌پوش آزاد (پیوستۀ گوشت‌دار)، شش پرچم یا بیشتر، معمولاً دارای سه برچۀ پیوسته و به ندرت آزاد، یک تخمک، تخمدان فوقانی 1-3 خانه‌ای، سه تخمک و میوه سته، و گاهاً بسیار بزرگ (هاشمی، 1385).

این خانواده از لحاظ داشتن درختان مفید در ردیف با اهمیت‌ترین تیره‌ها قرار دارد. از جمله انواع نخل‌ها می‌توان به خرما، فوفل، نارگیل، موریچ، نخل آسیابی، نخل روغنی، نخل دوم، نخل‌های آرکونتوفوئنیکس (نخل پادشاه) و … اشاره نمود.

جنس (Phoenix) در ایران گونه‌ای با ارزش اقتصادی بسیار به نام خرما دارد. گونۀ خرما در مناطق گرمسیری جنوب کشور به صورت رایج مورد کشت قرار می‌گیرد و از فرم‌های اصلاح شده بسیاری برخوردار است. همچنین گونه‌ها و فرم‌های زینتی متعددی نیز از این جنس به کشور وارد شده است (که مورد بحث ما نیست). واریته‌های گونۀ خرما بستگی زیادی به شکل برگ‌های گیاه دارد.

 ویژگی‌های کلی گونه‌ی خرما

 

معمولاً نخل‌ها دارای تنه‌هایی بلند و بدون شاخه هستند و همیشه در بالای آن مجموعه‌ای از برگهایی بزرگ، مرکب به رنگ سبز قرار دارد. به دیگر سخن می‌توان گفت، نخل‌ها درختانی بلند با تنه‌های مخروطی و دارای برگ‌های انتهایی هستند که در مناطق گرمسیر می‌رویند.

به طور کلی خرما، میوه‌ای خوراکی است که همۀ قسمت‌های آن قابل خوردن است؛ دارای درختی زیبا که قابل پرورش در نواحی گرمسیر، نیمه حاره و استوایی مرطوب است.

خانواده نخل دارای گیاهانی با ساختاری یک‌شکل و یکنواخت هستند و در تمام مناطق استوایی و مرطوب تیره‌ای بزرگ محسوب می‌شود. در همۀ گیاهان این تیره، ریشه برای رشد نیاز به «گرما + رطوبت» دارد.

کاربرد خرما و اهمیت اقتصادی: از مغز برخی نخل‌ها در کشورهای هند و مالزی، آرد نشاسته‌ای استخراج می‌شود. از شیره برخی از آن‌ها در تهیه نوشیدنی‌ها به کار می‌رود.

استخراج روغنی خوراکی از نارگیل و بعضی نخل‌ها صورت می‌گیرد که «روغن نخل» نامیده می‌شود. الیاف فیبری فراوانی نیز از برگ برخی نخل‌ها تهیه می‌شود. در گونه‌ای از نخل‌ها از آلبومن دانه‌های آن، تحت عنوان عاج گیاهی (کوروزو) استفاده می‌شود.

شرایط محیطی مورد نیاز نخل خرما عبارتند از:

درجه حرارت: خرما در آب و هوای گرم و خشک، نور فراوان و گرمای زیاد بهتر رشد می‌کند؛ به طوری که در دمای بین 10 – 40 درجه سانتی گراد رشد خوبی خواهد داشت.

ولی در زمان رسیدن میوه به دمای بیشتری نسبت به این محدوده نیاز دارد.

در دمای کم‌تر 10 درجه رشد خرما متوقف، در دمای کم‌تر 5- درجه گیاه دچار آسیب، کاهش دما تا 10- درجه سبب خشکیدگی برگ‌ها و کاهش بیش‌تر10- درجه تا 13- درجه باعث خشک شدن نخل می‌گردد؛ البته حساسیت ارقام متفاوت است. مجموع حرارتی که خرما به آن احتیاج دارد تا رسیدن میوه، به میزان 4000 تا 4500 درجه روز است. این مقدار بر اساس مجموع حرارت روزانه‌ای که بیش‌تر از 18 درجه باشد؛ از زمان تلقیح تا رسیدن میوه محاسبه شده است.

به طور کلی دمای مورد پسند خرما دمای بیش‌تر 45 درجه است.

اما تغییرات ناگهانی و شدید دمای محیط در هنگام رشد میوه خاصه در مرحله تبدیل خلال به خارک می‌تواند به گیاه خیلی آسیب برساند؛ چون باعث دی‌هیدراته شدن میوه و چروک شدن آن می‌شود.

نور: به جهت فتوسنتز گیاه اهمیت دارد. لذا وجود نسبت مناسب برگ به خوشه از جهت تولید مواد غذایی کافی و رشد و تکامل میوه لازم و ضروری است؛ البته این نسبت وابسته به منطقه و رقم دارد. از آن‌جا که شبکه شاه‌برگ‌ها خرما در تمامی جهات گسترده شده است، در نتیجه می‌تواند از نور حداکثر استفاده کند. همچنین برای فرار از گرمای شدید و تعریق زیاد، تغییر زاویه‌ی برگچه‌ها را خواهند داشت.

رطوبت: نیاز نخل خرما به هوای خشک بیش‌تر است. در هنگام گل‌دهی هوای مرطوب در تلقیح گل‌ها سبب ایجاد مشکل می‌شود، همچنین در زمان رسیدن میوه (ماه‌های تیر و مرداد) رطوبت بالا باعث آسیب به میوه و ترش شدن میوه (کاهش کیفیت) می‌شود. غیر از این موارد رطوبت نسبی بالا باعث بروز بیماری‌هایی چون بیماری‌های قارچی می‌گردد و به میوه آسیب می‌رساند.

مشخصات گیاه‌شناسی نخل

خرما گیاهی تک‌لپه‌ای و دو پایه است؛ از نظر ساختمانی، درختی است با یک ساقه‌ی (تنه‌ای) عمودی راست، استوانه‌ای شکل و بدون انشعاب می‌باشد که در تمام طول ساقه قطری تقریبا یکسان دارد، دلیل این امر نبود لایه‌ی زاینده برای ایجاد رشد جانبی است به طوری که تنه در تمام دوره‌ی رشد خیلی قطور نمی‌شود و فقط ارتفاع آن زیاد می‌گردد؛ ارتفاع درخت در بعضی ارقام پا بلند و سریع‌الرشد و در بعضی دیگر پا کوتاه است.

الف) سیستم ریشه: ریشه خرما به صورت افشان بوده و ریشه‌ای اصلی در آن وجود ندارد. ریشه‌ها به صورت افشان و در شعاع حدود یک متری ساقه به شکل چترمانند و انبوه بوده و در خاک نفوذ می‌کنند.

قطر تمامی ریشه‌های اصلی صرف نظر از سن‌شان از قطر نسبتا یکسان و تا حدود 1/5 سانتی‌متر برخوردار هستند.

تنها راه تمایز ریشه‌های جوان (سفید و پیرمانند) از پیر (قهوه‌ای تیره)، رنگ آن‌هاست. نخل‌ها دارای ریشه‌های هوایی نیز هستند؛ زیر دمیرگ‌های پایین و تا حدود 20 -50 سانتی‌متر که در نخل‌های پیرتر تا یک متری سطح خاک قرار می‌گیرند (با چیدن دمیرگها در زیر آن‌ها نمایان می‌شوند).

ب) وضعیت برگها: نخل دارای برگ‌هایی زیبا (شکل 1) است. برگ‌های نخل پرمانند و مثل چتری در قسمت انتهایی تنه قرار گرفته است. جوانه‌ی مولد برگ، غالباً 3-4 سال قبل از اینکه برگ نمایان شود، فعالیت خود را آغاز می‌کند؛ زیرا رشد جوانه در روز بسیار کم بوده و در شب بیش‌تر رشد می‌کند.

تولید سالانه برگ جدید توسط هر درخت نخل معمولا بین 30-18 برگ است. طول عمر هر برگ نیز بین 4-7 سال است.

هر برگ کامل نخل متشکل از چند قسمت است:

  • دمبرگ: سبب اتصال برگ به تنه؛
  • محور اصلی: قرارگیری برگچه‌ها در اطرف آن غالباً در سه سطح و در بعضی ارقام در دو سطح؛
  • خارها: محل قرارگیری آن بعد از دمبرگ و بر روی محور برگ؛
  • برگچه‌ها: قرارگیری با فاصله‌ای نامنظم ولی با نظمی خاص بر روی محور برگ بعد از خارها

برگ‌های بزرگ با برگچه‌های دانه‌ای در قسمت انتهایی ساقۀ آن، قرار دارد این برگ‌ها دارای رگبرگ‌هایی پنجه‌ای و یا شاخه‌ای هستند. در درخت خرما برگ در ابندا پهنکی کاملی دارد ولی کم‌کم در اثر ظهور چین‌های متعدد، بریدگی‌ها و شکاف‌های طولی عمیق زیادی در آن پدیدار می‌شود.

به طوری که مرکب از قطعات شانه‌ای بسیاری می‌گردد. در برگ‌های جوان پهنک اطراف رگبرگ میانی تا و در زمان بلوغ و تکامل رشد باز می‌شود و در راستای تاشدگی کمابیش دچار پارگی می‌شود.

در حالتی که برگ‌ها دارای تیپ بادبزنی باشند، پایا هستند، در این حالت سالیان متمادی روی ساقه حضور خواهند داشت، ضمن آن‌که آن‌ها با یکدیگر سقوط نمی‌کنند؛ بلکه به صورت رشته‌های فیبری ( اصطلاحا” فیبر خرما) برای طولانی مدت بر روی ساقه استقرار خواهد داشت. از آن‌جا که غالبا تعدادی برگ جوان بر روی درخت وجود دارد و برگ‌های زردرنگ یا قرمز (مشخصه خزان) چندان در آن مشاهده نمی‌شود؛ می‌توان نتیجه گرفت که نخل خرما همیشه سبز است. تا زمانی که برگ خرما به حالت افقی درنیاید فعال است؛ اما زمانی که متمایل به طرف پایین شدند (به صورت مصرف‌کننده درآمده) بایستی از روی درخت قطع گردد.

تعداد زیادی برگچه بر روی هر برگ وجود دارد. در ابتدای رشد برگ‌ها، برگچه‌ها مانند خارهای ریزی هستند؛ که با رشد برگ به مرور تبدیل به برگچه می‌شوند. تعداد برگچه‌های هر برگ کامل نخل وابسته به ارقام آن دارد. طول برگ نیز وابسته به نوع رقم و شرایط محیط رشد دارد گاهی اوقات طول برگ به 6 متر هم ممکن است برسد.

وزن کامل تازه در رقم‌های نخل متفاوت است. برگ‌ها در برابر باد و طوفان مقاومت بسیاری دارند؛ حتی در مقابل بادهایی قوی توأم با گرد و غبار نیز استقامت دارند و برگچه‌ها صدمه نمی‌بیند.

 نمایی از برگ‌های یک درخت نخل خرما
نمایی از برگ‌های یک درخت نخل خرما

پ) اندام‌های زایشی در خرما :خرما، گیاهی دو پایه است و غالبا گل‌های ماده و نر روی پایه‌هایی مجزا قرار دارند. گل‌های هر دو جنس در غلافی که اسپات (گریبانه) نام دارد قرار دارند. ظهور اسپات‌ها بر روی یک درخت به صورت تدریجی است. بسته به شرایط آب و هوایی معمولا اسپات‌های نر از بهمن تا اسفند ظاهر می‌شوند و می‌تواند تا فروردین ادامه یابد. اما معمولا کمی دیرتر از اسپات‌های نر، اسپات‌های ماده شروع به در آمدن می‌نمایند. تاریخ ظهور اسپات‌ها در درختان نر و درختان ماده وابسته به چند عامل است؛ که عبارتند از: آب و هوا؛ خصوصیات ژنتیکی؛ رقم؛ شادابی و سلامتی. در ارقام مختلف تعداد اسپات‌ها می‌تواند متفاوت باشد. غالبا با توجه به سن نخل و توان آن، بر روی درخت تقریبا 8-10 اسپات ماده (خوشه) نگهداری و مابقی قطع می‌شوند تا نخل بتواند اسپات‌های به جا مانده را به خوبی پرورش دهد. در فاصله بین برگ‌های اصلی و تنه اسپات‌ها ظهور پیدا می‌کنند، همچنین پس از رشد مناسب و رسیدن، از میانه شکاف برداشته، در این حالت برای تلقیح گل‌های ماده، دانه‌های گرده آماده هستند. در ارقام گوناگون طول اسپات‌ها متفاوت است؛ در بعضی ارقام کوتاه و در بعضی نیز بلند هستند.

گل‌آذین درخت خرما (گل آذین اسپادیس) غالبا به صورت سنبله‌ای مرکب و در غلاف چوبی اسپات (منشعب، بی‌رنگ و سخت) قرار گرفته است. گل‌آذین به شکل اسپادیس منشعب است که به واسطه‌ی یک چمچۀ مشترک و ثانوی پوشیده شده است. طول گل‌آذین نخل خرما بین «25 سانتی‌متر-2 متر و یا بیش‌تر» متغیر است و بستگی به ارقام آن دارد. اکثر سنبلک‌ها نزدیک به رأس محور اسپات واقع شده‌اند. گل‌های درخت خرما کوچک، چرمی، زردرنگ و سفت، که به سنبلک‌ها بدون دمگل متصل شده‌اند. گل‌های این گونه گیاهان اکثرا تک‌جنس و دارای سه کاسبرگ، سه گلبرگ، شش پرچم و تا سه عدد برچه هستند. که تنها یک برچه آن زایاست؛ لذا، تخمدان به صورت تک تخمکی است.

گل نر: معطر و دارای 3 کاسبرگ است که به شکل یک فنجان سه شاخه مشاهده می‌شوند. همچنین دارای 6 پرچم با میله‌ای کوتاه، نوک‌تیز و ایستاده، و 3 گلبرگ تخم مرغی روپوش‌دار و ناقص است.

گل ماده: دارای 3 کاسبرگ و به شکل کاسه‌ای کروی و کوچکی است. گل‌های ماده دارای6 پرچم ناقص، 3 برچه آزاد و 3 گلبرگ مدور فلسی شکل با تخمک‌های مستقیم و بی‌پایه کلاله خمیده هستند، که در گل‌های لقاح‌یافته 2 برچه نارس می‌ریزند و فقط یکی از آن‌ها تبدیل به میوه می‌شود.

میوه خرما به صورت شفت یا سته است. دانه آن نیز غالباً آلبومن شاخی و کاملا رشد یافته دارد. غالبا مراحل کامل رسیدن خرما را به چهار دوره کیمری، خلال (تازه، میوه سبز غیرخوراکی)، رطب (مرطوب، قهوه‌ای نرم تغییریافته) و تمر (قهوه‌ای تیره، نرم که پوستش جدا می‌شود) تقسیم می‌کنند. خرما در مرحله تمر به خاطر پایین بودن رطوبت نسبت به فساد مقاوم است، اما خلال و رطب به سبب بالا بودن مقدار رطوبت نسبت به فساد بسیار مستعد هستند. میوه خرما بسته به رقم و شرایط رشد، دارای وزنی در حدود 2-60 گرم، طولی برابر با 18-110 میلی‌متر و عرضی برابر با 8-32 میلی‌متر است. رنگ میوه خرما در ارقام گوناگون متفاوت است اما غالباً به رنگ زرد و قهوه‌ای دیده می‌شود.

2- پراکندگی خرما در جهان انواع ارقام آن

در جهان، مناطق اصلی خرماکاری در عرض‌هایی بین 29 تا 39 درجه شمالی قرار گرفته است. اما مناسب‌ترین عرض جغرافیایی برای خرماکاری بین 24 تا 34 درجه شمالی است (مجله جامع کشاورزی و فضای سبز، 1389). در دوره کرتاسه خانواده نخل‌ها پدید آمده‌اند و در طی دوره گسترش، گوناگونی یافته‌اند. تمرکز اصلی نخل‌ها در جهان در این مناطق است: آسیا، آمازون، آفریقا، هند، سواحل استوایی آفریقا و مالزی. میوه خرما (خرمای خوراکی) در ایران، خاورمیانه، پاکستان، هند، شمال آفریقا و ایالت کالیفرنیای آمریکا کشت و تولید می‌گردد. به دلیل پرانرژی بودن و خواص بسیار خرما، تولید این میوه اخیرا رشد چشم‌گیری در جهان داشته است؛ به طوری که مطابق آمار منتشر شده توسط سازمان خوار و بار جهانی (FA0)، تولید خرما در مدت ۲۰ سال تا سال ۲۰۱۲ میلادی در جهان حدودا دو برابر شده و به ۷۳۱۵۷۱۴ میلیون تن در سال رسیده است. ده تولیدکننده برتر خرما در سال 2007، عبارتند از: مصر با میزان تولید 1.313.000 تن؛ ایران با تولید یک میلیون تن؛ عربستان سعودی با تولید 982.540 تن؛ امارات متحده عربی با تولید 755.000 تن؛ پاکستان با تولید 557.520 تن؛ الجزایر با تولید 526.920 تن؛ عراق با تولید 440.000 تن؛ سودان با تولید 332.000 تن، عمان با تولید 255.870 تن؛ لیبی با تولید 175.000 تن؛ از مجموع 6.908.090 تن تولید جهانی.

3-پراکندگی خرما در ایران و انواع ارقام آن

4-1- پراکنش خرما در ایران

مناطق خرماکاری در کشور، بین عرض‌های جغرافیایی 28.7 تا 34.31 درجه عرض‌های شمالی قرار دارد. از لحاظ ارتفاع از سطح دریا، تا ارتفاع 1200 متری دریا، خرما قابلیت کشت دارد اما در ارتفاعات بالاتر از آن میوه خرما یه طور کامل نمی‌رسد. در کشور مناطقی که خرما در آن کشت می‌شود؛ از غرب آغاز و تا جنوب غرب، جنوب، جنوب شرق، شرق و تا حدودی مرکز کشور نیز کشیده می‌شود. به نقل از محقق آمریکایی (داوسون)، در ایران در حدود 57٪ خاک کشور برای کشت خرما مناسب است اما در حال حاضر در بیش‌تر از 2٪ خاک کشور، خرما به عمل می‌آید. کشورمان ایران، به لحاظ سطح تولید خرما مقام اول دنیا را دارد اما به لحاظ سطح صادرات بعد از عراق و عربستان، در رتبه 2 یا 3 قرار داریم. مطابق آمار منتشر شده توسط سازمان خوار و بار جهانی (FA0) سهم ایران در تولید جهانی خرما ۱۰۶۶۰۰۰ تن در سال ۲۰۱۲ بوده که رتبه دوم جهان را از آن خود کرده است. در کشور تولید خرما در 11 استان خرماخیز صورت می‌گیرد. در میان استان‌ها بیش‌تر از 20٪ تولید خرمای کشور در استان خوزستان تولید می‌شود. در این استان خرماخیز، واریته‌های گوناگونی به عمل می‌آید؛ رقم غالب آن رقم استعمران است.

4-2- انواع ارقام خرما موجود در ایران و ویژگی‌های آن‌ها

ایران، یکی از مهم‌ترین کشورهای تولیدکننده و صادرکنندۀ خرما در جهان محسوب می‌شود. در حدود 400 رقم و در برخی از منابع تا 6۰۰ رقم خرما در کشور گزارش شده است؛ که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: استعمران، شاهانی، زاهدی، مضافتی، برحی و کبکاب هستند. در حال حاضر برای شناسایی و معرفی ارقام خرما در کشور، مطالعات علمی جامعی صورت نگرفته است. حتی تاکنون هیچ‌گونه کلیدی برای شناسایی ارقام خرما تهیه نشده است. مشخصات یک برگ کامل می‌تواند یکی از خصوصیات مهم جهت شناسایی رقم‌های گوناگون نخل، باشد. هدف از کاشت درخت خرما می‌تواند تولید میوه، توسعه فضای سبز و بیابانزدایی باشد. به طور کلی پرورش ارقام گوناگون درخت خرما در مناطق شناخته شده این گیاه ممکن است؛ اما موفقیت تمامی ارقام جهت تولید اقتصادی در این مناطق تضمین شده نیست. بنابراین گزینش رقم، غالبا از جهت تولید تجاری مورد بررسی قرار می‌گیرد.

انتخاب مناسب رقم جهت احداث نخلستان خرمای تجاری، در ثبات تولید، ممانعت از هدر رفت عمر و سرمایه نخل‌کار، ضمانت درآمد تجاری و دوام صنعت خرما، نقشی مهم و تعیین‌کننده داشته و برای بالاترین بهره‌وری از درختان خرما، کشت ارقام سازگار، پرپتانسیل و تجاری، بسیار با اهمیت است. اولویت‌های لازم برای انتخاب و کشت رقم مناسب و توصیه آن، بدین شرح است:

  • اولویت اول
    سازگاری؛ توصیه صحیح و اصولی درخت خرما بایستی بر حسب طول عمر و دوره بهره‌وری بیش‌تر از 30 سال ارائه گردد.
  • اولویت دوم:
    تولید تجاری؛ اهمیت ویژه‌ای در توصیه و توسعه یک رقم در منطقه دارد. سطح تولید یک رقم علاوه بر پایداری نسبی، بایستی از نظر کیفی و کمی طوری باشد تا نسبت درآمد به هزینه برای نخل‌دار صرفه داشته باشد.
  • اولویت سوم:
    سازگاری اقلیمی: اگر چه اصولا نخل خرما از گیاهان نیمه گرمسیری است؛ ولی تجربه و تحقیقات نشان داده‌اند که هر رقم خرما برای تولید میوۀ با کیفیت مناسب تجارت نیازمند شرایط آب و هوایی خاصی است. لذا دامنه تحمل برخی ارقام گسترده و برخی دیگر محدودتر و یا برخی سازگار به مناطق خنک‌تر (رقم مضافتی بم و رقم پیارم حاجی‌آباد) است.
  • اولویت چهارم:
    اهداف تولید، روش مصرف و تجارت؛ بازارپسندی هر رقم اضافه بر صفات خاص، بستگی به سابقه شناخت و مصرف آن در بازارهای داخلی و خارجی دارد.

ارقام خرما به طور کلی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  1. تر: مانند مضافتی، کبکاب، خاصویی و برهی هلیله ای.
  2. نیمه خشک: مانند استعمران (سعمرون یا سعمران)، زاهدی (قصب) و پیارم.
  3. خشک: در این حالت میزان رطوبت 21٪ است. عمده خرما به غیر از تعداد اندکی، در زمان برداشت کاملا خشک هستند، و ندرتاً مسئله فساد میکروبی در آن‌ها رخ میدهد. مانند دیری (در منطقه خوزستان).

در ادامه به برخی از ارقام خرما موجود در ایران اشاره می‌شود.

1- ارقام بومی خرما در غرب خوزستان:
(منطقه شادگان یکی از مناطق مهم خرماخیز خوزستان است. ارقام خرمای منطقه شادگان در حدود بیست رقم است): استعمران (سعمرون یا سعمران)، زاهدی، برحی (به صورت گرد و ریز و دارای شیرینی کمتر از ارقام دیگر)، کبکاب (دارای ظاهری شیشه‌ای و بسیار شیرین)، لیلوئی، دیری، اشگر، بریم، حلاوی، عویدی، سویدانی، شکر، خضراوی، چیچاب، مشتوم، فرسی، هدل، خصاب، حمراوی، هداک، بلیانی، جهرمی، عموبحری، بنت السب، دگل زرد، بوبکی، دگل سرخ، حساوی، اسحاق، گنطار (گنتار)، یوزی (جوزی).

2- ارقام بومی خرما در بلوچستان
مضافتی، شکری، ربی، حلیله، کلگی، آبروگن، چربان، جوانداک، حاشه‌ای، اشکنجک، دسکی، پُپو، وردیوار، کروچ، کلوت، برنی، ملسی.

3- ارقام بومی خرما در استان فارس:
عمدتاً شاهانی، زاهدی زاهدی (قصب) و کبکاب ؛ و دیگر ارقام استعمران (سعمرون یا سعمران)، برحی، پیارم، دیری، خاصوئی، گنتار، پنجه عروس، مجول و هلیله.

4- ارقام بومی خرما در بوشهر:

زاهدی، برحی، کبکاب، قصب، برهی بریمی، حاج باقری، صمرون، سیسی، شکر، حلَو، زندنی، سروری، خشن خار، مرسو، استک سرخو، خاصویی، بیرمی، جمادی، تی رس، لش، شهابی، کندی، سمیلی، خنیزی، خضروی، پنبه، گنتار، شیخ عالی، ده دارب، زامردو، اهرمی، خاور، خاویزی، مکتی، مصلی، ردستی، شاخونی، غصاب و جوزی.

5- ارقام بومی خرما در هرمزگان:
شاهانی، مضافتی، پیارم، هلیلی، مرداسنگ، خاصویی، کلک سرخ، کریته، خنیزی و زرک.

6- ارقام بومی خرما در کرمان:

  • در بم و نرماشیر: مضافتی، هلیله‌ای، کروت، ربی، خریک و قندشکن (سنگ‌شکن).
  • در جیرفت: شاهانی، زاهدی، مضافتی عالی مِهتِری و شِکَری (از زودرس‌ترین ارقام خرما بوده و دارای بیشترین مصرف محلی‌اند)، خَنیزی، هلیلی، رُوغنی، رَبی، خضراوی، گاردیال، آجیلی، قربانی، کلوته (کلیته)، مرداسنگ (تنها خرمای طبع سرد دنیا)، نگار (میوه‌هایی بسیار کشیده دارد).

7- ارقام بومی خرما در غرب کرمانشاه (قصر شیرین):
زاهدی، جعفری، خضراوی، اشرسی و ارزق.

8- ارقام بومی خرما در ایلام:
زاهدی، زیدی، خضراوی و اشرسی.

به طور کلی ارقام خرماهای ایرانی عبارتند از:

آزاد؛ آلو مهتری؛ ارزق؛ استعمران؛ اسک موحاک؛ اشرسی؛ بالیده؛ برهی؛ بریمی؛ بَگَشی؛ پنجه عروس؛ پنگ کورو؛ پیارم؛ پیوا؛ جعفری؛ جوه؛ چشم گاوی؛ خروی پس باغ؛ خشتی؛ خصاب؛ خضراوی؛ خلاص؛ خنیزی؛خاصوئی (خاسئو)؛ دیری؛ زامَردان؛ زاهدی؛ زرک؛ زینی؛ سلانی؛ سه رو؛ شاهانی؛ شکر؛ شکری؛ شهابی؛ شهمران؛ شیخالی؛ شیرینو؛ غوه؛ فرد؛ کایولی؛ کبکاب؛ کلک سرخ؛ کلوته؛ گنتار؛ لَشت؛ لولو؛ مُرداسنگ؛ مرزبان؛ مرسو؛ مُسلّی؛ مضافتی؛ مهتری؛ نغال؛ نِلسو؛ نوعروس؛ نوقدیم؛ هلو.

[1]. رقم (تیپ یا کولتیوار): رقم در کشاورزی، به انواعی از گونه‌های یک گیاه خاص گویند به طوری که با شرایط محیطی به صورت طبیعی یا مصنوعی سازگار شده و یا سبب افزایش بازده یا مقاومت آن‌ها را نسبت دیگر هم‌گونه‌هایشان شده است. ممکن است هر شخص یا موسسه‌ای رقم مورد نظر خود را تربیت و ثبت نماید و حق انحصاری پرورش آن رقم را به دست گیرد. در حقیقت به واریته‌های پرورش یافته رقم گویند (منبع: سایت ویکی‌پدیا).

[2]. نژاد: گونه می‌تواند به زیرگونه و نژاد (واریته) تقسیم گردد. در زیست‌شناسی یک گونه‌ی یکسان به دلیل تفاوت‌های کوچک ریخت‌شناسی و ژنتیکی (به دلیل دور افتادن از یکدیگر و زندگی در دو منطقه جغرافیایی جدا) به نژادهای مختلف تقسیم می‌گردد. اگر تفاوت‌های ژنتیکی تمایز بسیاری داشته باشند؛ دو یا سه نژاد به عنوان یک زیرگونه معرفی می‌شوند. اما در صورتی که تفاوت‌های ریخت‌شناسی و ژنتیکی جزئی بشوند؛ تحت عنوان نژاد در نظر گرفته می‌شود. نژادها به طور رسمی جایگاهی در آرایه‌شناسی ندارند. (واریته: در اساس تقسیمات گروهی داخل نژاد و یا به طور مستقیم با گونه اصلی در ارتباط است و فقط در یک یا چند صفت کوچک و کم اهمیت اما واضح و قابل تشخیص است. صفت متمایز واریته بایستی همانند صفتی که در گونه‌ی اصلی و تیپ (نژاد) وجود دارد، نباشد. تمایز صفات واریته‌ای با صفات گونه‌ی اصلی امکان دارد در شکل برگ‌ها، وجود خار، بود یا نبود کرک، رنگ گل و …، باشد. علت پیدایش واریته‌های نو، جهش ناگهانی و دورگه‌گیری (Hybridization) است)

[3]. نام علمی: هر گیاه به تنهایی می‌تواند از یک نام علمی برخوردار باشد که متشکل از دو بخش است؛ کلمۀ اول اسم «جنس» و کلمۀ دوم اسم «گونه» است. گاهاً ابندای نام شخص یا اشخاصی که به طور رسمی گیاه را توصیف کرده‌اند در دنبالۀ نام علمی می‌آید.

مشاهده محتوا بیشتر
ادامه مطلب محسن جمشیدی
بارگذاری بیشتر در باغبانی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

خسارت عوامل طبیعی در کشت گندم

خسارت تگرگ در کشت گندم: تگرگ در بیشتر مناطق کاشت غلات دانه ریز یک خطر محسوب می‌شود. غلات ق…