شناخت انواع رقم های پسته

تاریخچه درخت پسته

قدیمی‎ترین اثری که از پسته در جهان به دست آمده، قطعه چوب نیم سوخته‎ای است مربوط به عصر حجر که در حدود هزار سال پیش در اطراف شهرستان فسا (استان فارس) پیدا شده و هم اکنون در موزه پارس نگهداری می‎شود. هرودوت مورخ مشهور یونانی نیز در نوشته‎های خود اشاراتی به کشت پسته ایران (انواع رقم ها) کرده است. بنابراین درخت پسته در ایران سابقه تاریخی دارد و گمان می‎رود که این محصول از چهار هزار سال پیش در ایران کشت می‎شده است.

ایرانیان از دورترین ایام تاریخ خواص خون ساز و حیات بخش و هوش افزای محصول پسته را به فراست دریافته‎اند. فی المثل به روایت منابع باستانی ضحاک مغلوب ایرانیان پارس‎های پیروزمند را «پسته خوار» خطاب کرده است و پارت‎ها مردانی وصف شده‎اند که از کودکی پسته را به عنوان خوراکی نیرو بخش، مقوی و کم حجم همواره به همراه داشته‎اند به روایت حکیم طوس فردوسی پادشاه ساسانی در واپسین ایام عهد باستان فرمان می‎دهد پسته را هم‎چون خوراکی حیاتی و انرژی بخش در دژهای خراسان انبار کنند تا بتوانند در مقابل هجوم دشمن مقاومت کنند در حمله تاتاران نیز دژنشینان ایرانی در قلعه معروف کالیون خراسان مدت طولانی در محاصره مغولان مقاومت می‎کنند در حالی‎که خوراک آنها تنها پسته و گوشت خشک بوده است.

کلمه لاتین Pistacia از اسم آن در زبان فارسیPiste یا Peste مشتق شده است. روانشاد دکتر خانلری لفظ فارسی پسته را از مردم نواحی شمال خراسان دانسته و کلمه پسته یک واژه ایرانی بسیار کهن است که از گویش مردمان مستقر در محدوده پسته خیز ایالات خراسان در جنوب جیحون منشا گرفته است. محمد بن جریر طبری (قرن سوم ه.ق) مبدا پیدایش پسته را همزمان با استقرار حضرت آدم (ع) در کره زمین دانسته و نوشته است گویند میوه‎هایی که خداوند عزوجل هنگام حبوط به آدم داد سی جور بوده: ده میوه پوست‎دار، ده میوه بی‎پوست که میوه‌های پوست دار عبارتند از گردو،بادام، پسته، فندق و…

مسعودی جهانگرد و مورخ مسلمان نیز در سال 322 (ه.ق) در مروج الذهب و معادن الجواهر پسته را ره آورد حضرت آدم از بهشت دانسته و نوشته است چون آدم از بهشت برون شد مشتی گندم و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که از آن جمله ده میوه پوست‎دار بود (فندق،پسته، بادام و…). در تورات نیز از پسته سخن به میان آمده و گفته شده است که یعقوب علیه السلام هنگام اعزام فرزندانش به دربار حکمران مصر (یوسف ع) توصیه می‎کند که از محصولات سرزمین خود یعنی فلسطین به عنوان ارمغان برایش ببرند در زمره این تحف از جمله عسل، کتیرا و پسته اشاره شده است.

جنگل‎های وحشی و خودروی پسته ایران در منطقه شمال شرقی ایران، ناحیه سرخس و مناطق جنوبی آن تا زودآباد تربت جام پیشینه‎ای باستانی دارند، تصور می‎شود درخت پسته حدود 4ـ3 هزار سال قبل در ایران اهلی شده و مورد کشت و کار قرار گرفته است و پس از ایران به سایر نقاط جهان به‎خصوص کشورهای اطراف دریای مدیترانه منتقل گردیده است. در بین نظراتی که در مورد منشاء درختان پسته مطرح گردیده، علاوه بر ایران، از افغانستان و ترکستان نیز یاد شده است.

اگر چه سرزمین های کنونی ایران، افغانستان و ترکستان واحدهای جغرافیایی با مرزهای سیاسی جداگانه‎اند.‎ ‎ از قدیمی‎ترین نقاط پسته خیز ایران می‎توان به مناطق سرخس، گرگان، قم و فردوس اشاره کرد. همچنین طبق مدارک موجود از1500 سال پیش در قزوین، سمنان، جیرفت و دامغان نیز کشت این محصول رواج داشت.

در حالی که قدمت مناطق رفسنجان، کرمان، سیرجان، یزد، اصفهان و زرند بین100 تا 250 سال بوده و سابقه شهربابک، زاهدان، سراوان، درگز، ورامین، آباده و داراب در کشت پسته کمتر از 100 سال بوده است. در حال حاضر استان کرمان و منطقه رفسنجان به عنوان مهم‎ترین منطقه پسته کاری ایران و جهان محسوب می‎شود. در حال حاضر بیش از 350 هزار هکتار باغات پسته بارور و غیر بارور در کشور وجود دارد که حدود 280 هزار هکتار از آن در استان کرمان قرار دارد. درکتاب‎های عربی قدیمی کلمه پسته در مقابل «فستق» عربی بکار گرفته شده است

 

از نظر گیاه‎شناسی میوه پسته در ردیف میوه‎های شفت طبقه‎بندی می‎شود میوه‎های شفت متشکل از سه قسمت: لایه برون خارجی، لایه میان گوشتی و لایه درون‎بر سخت هستند که درون‎بر، هسته را می‎پوشاند. تفاوت میوه‎های شفت در بخش خوراکی آنها است. در پسته و بادام، هسته (مغز) به صورت خوراکی می‎رسد، در حالی که سایر میوه‎جات شفت (زردآلو، هلو)، هسته سخت دارند و میان‎بر گوشتی بخش خوراکی میوه می‎باشد.
درخت پسته دو پایه است، یعنی برای تولید میوه به وجود هر دو پایه نر و ماده نیاز می‎باشد و تشخیص درخت نر و ماده از یکدیگر به جز از روی گل آنها (آن هم در فصل بهار و به هنگام گل دادن) میسر نیست.البته کارشناسان و باغداران باتجربه از روی اندازه درخت، شکل برگ‍ها، شکل جوانه‎ها و نحوه استقرار آنها برروی شاخه‎ها، درخت نر را از ماده به‎راحتی تشخیص می‍دهند. گل‎ها فاقد گلبرگ و غده‎های شهدساز بوده، بنابراین زنبور عسل را به خود جلب نمی‎کند و گرده گل‎ها توسط باد پراکنده می‎شوند. درخت پسته برگ ریز است، بدین معنا که در پاییز خزان نموده و زمستان را در خواب می‎گذراند.

ریشه‎زائی درخت پسته به صورت محوری و عمودی است و تا عمق بیش از دو متر داخل خاک فرومی‎رود. سیستم ریشه‎‌زائی عمقی درخت را قادر می‎سازد تا به اعماق خاک نفوذ کرده و از آب و مواد موجود در آن به خوبی تغذیه نماید و از این رو درختان پسته قابلیت سازش با دوره‎های طولانی خشک سالی را دارند. قدرت تولید ریشه فرعی در درخت پسته خیلی ضعیف است و هرگاه انتهای ریشه اصلی قطع شود، درخت خشک شده و از بین می‎رود.

مرحله نونهالی درخت پسته طولانی است. تا قبل از پنج سالگی، درختان میوه کمی تولید می‎کنند و از 10 تا 12 سالگی باردهی کامل و اقتصادی درخت آغاز می‎شود. درخت پسته عادت به رشد عمودی دارد، به نحوی که رشد سریع جوانه انتهائی از رشد جوانه‎های جانبی در درختان مسن‍تر جلوگیری می‎کند. این ویژگی‎ها بر نحوه تربیت نهال‎های جوان، هرس درختان بالغ و جوان‎‍سازی درختان مسن تاثیر زیادی دارد.

انواع گونه‎های پسته در ایران

از گونه‌های جنس Pistacia تنها P.vera (پسته اهلی) P.khinjuk (چاتلانقوش، کسور، گلخونک یا خنجک) و P.mutic (بنه) موجود است. چاتلانقوش و بنه پایه‎های مناسبی برای پیوند درختان پسته اهلی به شمار می‎روند.
P.vera در بین گونه‎های فوق تنها درختی است که به صورت اهلی درآمده و نوع وحشی آن نیز در جنگل های سرخس واقع در منطقه مرزی شمال شرقی کشور یافت می‎شود.

مهمترین ارقام تجاری پسته

 پسته فندقی
درشتی میوه فندقی شکل و عملکرد خوب این رقم سبب شهرت و گسترش آن شده است. این رقم نسبت به کمبودی آب و مواد ‏غذائی حساس بوده و اکثریت برگ‍های آن مرکب 5 برگچه ای هستند و برگچه انتهائی بزرگ‍تر از برگچه های جانبی می ﺑﺎشد. ‏رقمی زودگل بوده و به همین دلیل بیشتر در معرض خطر سرمای دیر رس بهاره و خسارت ناشی از آن قرار دارد. این رقم در ‏دهه دوم شهریور ماه قابل برداشت است و از این نظر جز ارقام متوسط رس می باشد.

 

نمونه پسته فندقی

 پسته کله‎قوچی
این واریته دارای قدرت رشد متوسط و عادت رشد گسترده می‎باشد هم‎چنین زودگل ترین رقم در بین ارقام تجاری می‎باشد. ارتفاع و عرض درخت متوسط است. شاخه‎های درختان در رقم کله قوچی نسبت به دیگر ارقام کلفت تر و کوتاه‎تر می‎باشد. اندازه جوانه گل نیز در این رقم نسبتا بزرگ‎تر است و شکل جوانه گل کروی می‎باشد. تولید برگ‎های ساده (یک برگچه‎ای) در رقم کله قوچی بیشتر از سایر ارقام تجاری می‎باشد.

 

نمونه پسته کله قوچی

 پسته اکبری
یکی از ارقام تجاری پسته است که از نظر اقتصادی دارای بالاترین ارزش می ﺑﺎشد. میوه های آن بادامی شکل،کشیده و ‏درشت هستند . از خصوصیات این رقم رشد رویشی زیاد آن برگ‍های متراکم، سطح وسیع برگ محصول زیاد، دیر‍ﮔﻠﻲ و ‏دیررسی بوده که در دهه سوم شهریورماه قابل برداشت می ‍ﺑﺎشد.

 

پسته اکبری

 پسته بادامی
میوه این رقم بادامی شکل، ریز و خنجر مانند است، که رنگی کدر دارد. منشا آن از باغات قدیمی واقع در منطقه زرند ‏کرمان می باشد. اکثریت برگ‍های آن 5 برگچه ‍ﺍﻯ هستند. رقمی زودگل بوده و در نیمه دوم مرداد ماه قابل برداشت است و از این ‏نظر جز ارقام زودرس می‍باشد.

 

نمونه پسته بادامی

پسته احمد آقایی
این رقم دارای میزان محصول زیاد و سال آوری شدید می‎باشد. غالبیت انتهایی در این رقم کمتر از رقم فندقی و اکبری می‎باشد. در محل اتصال جوانه گل رقم احمدآقایی به شاخه برآمدگی دیده می‌شود، ولی این برآمدگی کمتر از رقم اکبری است. پسته اکبری جزء ارقام زودگل محسوب می‌شود.

 

پسته احمد آقایی

مشخصات گل نر درخت پسته

درخت نر در فروردین ماه حدود 5 تا 7 روز زودتر از درخت ماده به گل می‎نشیند که گل‎های آن به صورت خوشه‎ای بوده و هر خوشه، توده‎ای ازگل‎های متراکم می‎باشد. گل ها بدون گلبرگ و کاسبرگ حقیقی هستند. هرگل نر مشتمل بر5 پرچم بیضی شکل با میله کوتاه سبز رنگ است.

 

مشخصات گل نر

مشخصات گل ماده درخت پسته

گل‎های ماده دارای یک تخمدان و یک تخمچه هستند ولی کلاله منشعب و دارای سه شاخه است. برگ درخت پسته از 5 تا 7 برگچه تشکیل شده است. ریشه درخت محوری و عمودی است و تا عمق بیشتر از دو متر در داخل خاک فرو می‌رود. تلقیح گل‎های ماده به‎وسیله باد انجام می‌گیرد.

مشخصات گل ماده پسته

منبع:

راهنمای پرورش و تولید پسته
با نگرش کاربردی

تألیف:
مهندس مسعود موسی نژاد
دکتر هرمزد نقوی
مهندس محمدنوید نقیبی

 

برای مشاهده اخبار روز صنعت پسته و مطالب مفید کشاورزی و پسته به کانال پسته رفسنجان بپیوندید 

برای عضویت در کانال بر روی تصویر زیر کلیک کنید:

 

  • انواع پسته ایران

    پسته درخت دو پایه ای است که ارتفاع آن به حدود پنج متر می رسد و به حالت خودرو در ایران و اف…
  • مشخصات انواع پسته

    مشخصات انواع پسته پسته فندقی از نظر شکل و ظاهر نسبت به بقیه انواع پسته کوچکتر میباشد و کمی…
  • مشخصات گل نر پسته

    مشخصات گل نر پسته •درخت نر در فروردین ماه حدود ۵ تا ۷ روز زود تر از درخت ماده به گل می نشی…
مشاهده محتوا بیشتر
ادامه مطلب مهندس مرتضی زینلی
بارگذاری بیشتر در پسته شناسی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

ویدیو آموزشی پیوند زدن نهال هیبریدی پسته

ویدیو آموزشی پیوند زدن نهال هیبریدی پسته تقدیم به شما همراهان گرامی       ب…