واژه های کلیدی :خشکسالی، برداشت بی رویه آب،سطح آب های زیرزمینی،کمبود آب، نابودی گیاهان، نشست سطح زمین،محصولات کشاورزی، میانگین بارندگی،کمبود آب در جهان، افزایش جمعیت،تغیرات آب و هوایی، مرگ و بیماری انسان،تخریب محیط زیست، کاهش محصولات، کاهش آب های سطحی، شوری آب و اراضی زراعی، کاشت گیاهان، فاضلاب های شهری، احداث استخرآب، هرس درختان، کنترل علف های هرز، شرایط کم آبی،سله شکنی،

چکیده:  در مقاله خشکسالی و راه های مقابله با آن مسائل زیر مورد بررسی قرار می گیرند:

1-تعریف خکش سالی2-علل اصلی کمبود آب در جهان.3-عواقب وخیم کم آبی.4-نتایج کمبود آب در ایران.5-اثرات خشکسالی بر روی منابع آبی.6-اثرات منفی پدیده خشکسالی برروی منابع آبی، اشتغال و مهاجرت روستاییان. 7-تحلیلی بر راهکارهای مقابله با خشکسالی. 8-مصرف بهینه آب و بهبود روش های آبیاری. 9-رعایت امور به زراعی در محصولات زراعی.10-رعایت امور به زراعی در باغات.11- توصیه های بهبود تغذیه گیاهی در محصولات زراعی و باغی.12- نتیجه گیریی.

مقدمه

خشکسالی و برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی در سال های اخیر مشکلات عدیده ای برای استان کرمان فراهم ساخته است.

از جمله می توان به افت سطح آب های زیرزمینی، نشست سطح زمین حاصل از این افت، تحت تاثیر قرار گرفتن کیفیت آب و مواردی همچون مهاجرت روستاییان به شهر ها، حاشیه نشینی، بیکاری و معضلات اجتماعی دیگر اشاره داشت.

به طور کلی خشکسالی به نبود یا اندک بودن باران در یک دوره طولانی گفته می شود که باعث عدم توران در میزان آب و در نتیجه آن، کمبود آب، نابودی گیاهان، کم شدن شدت جریان آب، کاهش عمق آب های سطحی و خاک مرطوب فرسایش خاک می شود.

به عبارتی دیگر خشکسالی زمانی رخ می دهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر باشد. ایران تنها کشوری نیست که در سال های اخیر با بحران آب درگیر شده است بلکه جهان در حال تجربه بحران آب می باشد.

مشکل کم آبی در ایران

ایران با قرار گرفتن در کمر بند خشک کره زمین با مشکل کم آبی مواجه می باشد. رشد فزاینده جمعیت و نیاز محصولات کشاورزی و دامی و محدودیت منابع آب و خاک به عنوان بستر اصلی تولیدات کشاورزی مسئله کم آبی را به گونه ای بسیار جدی فراوری کشور قرار داده است.

در واقع خشکسالی نیز به عنوان یک پدیده طبیعی همچون سایر پدیده های طبیعی به مدد دانش، آگاهی، برنامه ریزی و مدیریت صحیح قابل پیش بینی و کنترل می باشد. وبا مدیریت صحیح می توان خسارات ناشی از آن را به حد اقل رساند.

بر اساس آمارهای موجود وزارت نیرو میانگین سی ساله بارندگی سالانه ایران 250 میلیمتر بوده است همین آمار نشان دهنده این است که بارش سالانه کشورمان نسبت به جهان خصوصا کشورهای اروپایی با 700 تا 800 میلیمتر بارندگی در سال، بسیار کمتر می باشد.

میانگین بارندگی در استان کرمان سالانه 140 میلیمتر می باشد که با توجه به آمار ثبت شده این میزان نیز طی سال های اخیر  کاهش یافته است.

بنابراین این مسئولیت و دست اندر کاران بحران آب در مقطع کنونی نبایستی نگرشی مقطعی و آنی داشته باشند بلکه بایستی بر مبنای مقابله اضطراری و تدوین یک برنامه بلند مدت منظم و مداوم جهت آمادگی و پیشگیری، از گسترش بحران خشکسالی جلو گیری کنند.

تعریف خشکسالی

خشکسالی عبارت است از کمبود بارش در دوره ای که بلند مدت، به نحوی که باعث کمبود رطوبت در خاک، کاهش آب های جاری و مختل شدن روند طبیعی فعالیت های انسانی حیات گیاهی و زندگی جانوری می شود.

علل اصلی کمبود آب در جهان

  • افزایش جمعیت
  • هدررفتن آب در بخش کشاورزی
  • آلوده شدن آب های قابل شرب
  • تغیرات آب و هوایی
  • توزیع نامتناسب زمانی و مکانی باران

عواقب وخیم کم آبی

سه پیامد اصلی کم آبی که هر روز در حال گسترش است:

  • مرگ و بیماری انسان
  • وقوع جنگ آب میان کشورها
  • نابودی زیست بوم ها ( مناطق زندگی گیاهان و جانوران ) و کاهش تنوع زیستی

نتایج کمبود آب در ایران

  • عدم دسترسی مردم به آب
  • تخریب محیط زیست
  • کاهش آب های سطحی
  • مرگ گونه های جانوری و گیاهی
  • بیابان زایی و گرد و غبار
  • کاهش محصولات

اثرات خشکسالی بر روی منابع آبی:

  • کاهش شدید سطح آب سفره های آب زیرزمینی
  • ازبین رفتن سفره های آب زیرزمینی
  • وخیم ساختن اوضاع چاه های منطقه
  • هجوم آفات و بیماری های گیاهی
  • شوری آب و اراضی زراعی

اثرات منفی پدیده خشکسالی برروی منابع آبی، اشتغال و مهاجرت روستاییان

خشکسالی اثرات مستقیم و غیر مستقیم متفاوتی دارد. اثر مستقیم آن شامل کاهش تولید
کشاورزی و کاهش آب زیر زمینی ، کاهش جریان آب در رودخانه ها و جویبارها، در معرض خطر قرار گرفتن اکوسیستم های طبیعی یا انسانی ، فرسایش خاک ، ازبین رفتن احشام و حیات وحش.

اثر غیر مستقیم شامل کاهش درآمد کشاورزان ، کاهش درآمد مالیاتی دولت ، افزایش هزینه آب و حمل و نقل، افزایش مهاجرت کشاورزان به شهرهای کوچک و بزرگ، کاهش تولید و کاهش کیفیت غلات می گردد.

تحلیلی بر راهکارهای مقابله با خشکسالی

الف) راهکارهای پیش ازخشکسالی

1-پیش بینی خشکسالی

قبل از هر گونه اقدام عملی برای کاهش خسارت های خشکسالی اتخاذ سیاست های راهبردی می تواند مشکل گشا باشد. این سیاست ها می باید بر مبنای باور داشتن واقعیت کم آبی در منطقه باشد به طور مسلم این دیدگاه می تواند در سیاست گذاری ایجاد صنایع با مصرف آب کم و کشت های مناسب با وضعیت کم آبی کارآمد باشد.

همچنین اتخاذ روش هایی جهت بهره گیری حداکثر ممکن از نزولات جوی (برف و باران)نیز می تواند در جلوگیری از بحران خشکسالی پیش از وقوع آن بسیار مهم تلقی شود.

نقشه های پیش بینی هواشناسی قابلیت های مناسبی را برای ارائه آگاهی لازم در خصوص رخداد بارندگی را دارا می باشد. تا به عنوان یک الگوی کلی در اختیار برنامه ریزان قرار گیرد که بر مبنای آن پیش بینی ها صورت گرفته و هشدارهای لازم به بهره برداران داده شود.

2- کشت گیاهان مقاوم به خشکی

یکی از روش های کاهش اثر خشکسالی کشت گیاهان مقاوم به خشکی و در مورد درختان میوه استفاده از پایه های مقاوم به خشکی، و یا کشت دیم برخی از درختان، در مکان های مناسب می باشد.

3- کشت گیاهان با نیاز آبی کم

بایستی به گونه ای برنامه ریزی شود تا هم در بخش زراعی و هم در بخش باغی گیاهان با نیاز آبی کم جایگزین گیاهان با نیاز آبی بالا شوند.

ب ) راهکارهای حین بحران خشکسالی

در کل به منظور مدیریت بحران خشکسالی لازم است طرح مدیریت جامع تهیه گردد که در هنگام وقوع خشکسالی به مورد اجرا گذاشته شود.

در طرح مذکور بایستی مطالعات مختلفی صورت گیرد که طی آن ضمن بررسی جوانب مختلف موضوع، وظایف افراد و سازمان های مسئول برای حل معضل مشخص و آرایه می شود. از بهترین مواردی که در طرح جامع خشکسالی باید مورد توجه قرار گیرد می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

1-شناسایی ظرفیت های مقابله با ضایعات ناشی از خشکسالی

یکی از بهترین موضوعات پس از مشخص شدن شدت خشکسالی در یک منطقه بررسی ظرفیت ها و امکانات در منطقه وقوع برای کاهش خسار ت های خشکسالی است.

از جمله این موارد بررسی درآمدها، سرمایه گذاری ها، اعتبارات و تسهیلات مالی می باشد. وجود تأسیسات نگهداری میوه، سبزیجات، گوشت و علوفه از مهمترین مواردی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

2- تشکیل جلسات مشورتی با کارشناسان و بهره برداران

یکی از مهمترین مواردی که در مدیریت بحران نقش اساسی دارد اطلاع رسانی شرایط و ایجاد فضای مقابله در میان مردم است.

به همین منظور با تشیکل جلسات و توجیه شرایط،بایستی نسبت به ایجاد فضای مقابله در مردم اقدام کرد و با مشارکت مردم در طرح های صرفه جوی در مصرف آب، حذف فعالیت های پر مصرف آب می توان موفقیت برنامه های جامع مهار خشکسالی را افزایش داد.

3-تهیه برنامه تامین کمبود آب

تامین اضطراری آب می تواند از راه های  مختلف صورت گیرد که از جمله مهمترین موارد آن از طریق بطری های آب و یا تانکرهای آب رسانی است. در افق های بلند مدت می توان از طریق لوله های انتقال آب این مهم را انجام داد.

ج) راهکارهای بعد از وقوع خشکسالی

بعد از سپری شدن دوره بحران خشکسالی ،بایستی تجدید حیات منابع در منطقه به عنوان استراتژی کلی مد نظر قرار گیرد. باز ساخت نظام تولیدات زراعی و باغی از مهمترین موارد مورد توجه برنامه ریزی محسوب می شود.

تجربه وقوع خشکسالی در این زمینه می تواند راهبردهای خوبی را برای انتخاب روش های کشت ارائه دهد تا از این طریق تجربه خاطرات تلخ خشکسالی مجددا تکرار نشود. عملا ملاحظه می شود که وقوع بارش نسبتا خوب بعد از وقوع خشکسالی شرایط سخت را از یاد برده و دوباره روش های غلط پیشین مورد استفاده قرار می گیرد.

تامین آب در مناطق مبتلا به خشکی از برنامه های اصلی است که می تواند مد نظر قرار گیرد:

پس از مطالعه روش های تامین منابع آب می توان بانک منابع آب هر منطقه را متناسب با شرایط نیاز آبی همان منطقه در اختیار داشت. از منابع تامین آب می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

الف- استفاده از فاضلاب های شهری.

ب- شناسایی مکان های احداث سد های زیرزمینی در مسیر رودخانه.

ج-استفاده از منابع آب غیر متعارف.

د- استفاده از فن آوری باروری ابرها

ه-برنامه ریزی برای استفاده از روش های آبیاری تحت فشار ( قطره ای- بارانی)

سخنی با کارشناسان بخش اجرایی، کشاورزان و بهره برداران محترم:

ارائه راه کارها و دستور العمل های که منطبق با شرایط اقلیمی کشور می باشد، نیز می تواند کمک شایانی به عبور از وضعیت بحران زای فعلی نماید.

لذا ضروری است تا مسئولین و کارشناسان، کشاورزان و بهره بردان وتولید کنندگان محترم بخش کشاورزی نسبت به اجرای اصولی کلیه موارد ذکر شده که در ادامه آمده است کوشش نمایند.

الف-مصرف بهینه آب و بهبود روش های آبیاری

1- انجام آبیاری متناسب با رشد گیاه که بایستی زمان و میزان آبیاری در نظر گرفته شود.

2- توسعه و اجرای سیستم های آبیاری تحت فشار

3- ترویج روش های کم آبیاری در منطقه ( کم آبیاری  به معنای مصرف کمتر آب به منظور افزایش تولید می باشد )

4- اصلاح روش انتقال آب و افزایش بهره وری آب ازطریق مرمت شبکه های آبیاری و توسعه شبکه های انتقال آب با لوله، پوشش انهار و ایجاد کانال های سرپوشیده، انجام آبیاری به روش تشتکی یانواری درباغات و حذف آبیاری غرقابی.

5- بازچرخانی و بازیافت آب درمزرعه و غنی سازی آب آبیاری

6- مرمت و لایروبی قنات و چاه ها و چشمه ها جهت افزایش بازدهی آب

7- کاهش سطح زیر کشت آبی و اعمال روش های فنی افزایش تولید در واحد سطح

8- احداث استخرآب

8- باغاتی که فاقد استخر ذخیره آب می باشند بایستی باحداقل امکانات موجود نظیر احداث استخرخاکی با پوشش پلاستیک اقدام به احداث استخرنمایند تا درصورت کاهش حجم آب چاه ها بتوانند آب ذخیره نمایند.

9- احداث استخرهای کوچک و بزرگ استحصال آب درحد امکان.

10- استفاده مجدد ازآب های هرز برای آبیاری.

11- پخش سیلاب جهت تغذیه سفره های زیرزمینی و ذخیره سازی روان آب های فصلی.

12- توسعه کاربرد استفاده از سوپر جاذبه ها (ژل های پلیمری جذب کننده آب)

13- استفاده از روش آبیاری قطره ای زیرسطحی (تیپ) درمحصولاتی نظیر: ذرت، پسته، چغندرقند،گوجه فرنگی

14- استفاده ازآب شور برای تولید گندم به منظور کاهش مصرف آب

15- توسعه کاربرد روش آبیاری بارانی در زراعت چغندرقند

16- اضافه کردن دوره های آبیاری از طریق کاهش فواصل آبیاری در مزارع گندم و جو در مناطق سرد و معتدل

17- آبیاری یک درمیان ردیف ها در زراعت کلزا

18- ایجاد یک لایه پوشش مالچ زیر درختان.

19- استفاده ازلوله های هیدروفیکس درانتقال آب به مزارع.

20- استفاده ازپوشش پلاستیکی در سطوح مزارع به ویژه صیفیجات

21- تجهیز و یکپارچه سازی اراضی.

22- استفاده از آب شور در روش آبیاری سطحی و بارانی در شرایط کم آبی

23- توسعه آبیاری بارانی در کشت محصولات زراعی

24- توسعه کاربرد هیدروفلوم برای آبیاری مزارع به منظور صرفه جویی در مصرف آب

ب ) رعایت امور به زراعی درمحصولات زراعی

1- اصلاح روش های کشت و رعایت اصول به زراعی ( گسترش نشاکاری در محصولات
زراعی بخصوص سبزی و صیفی مانند کشت نشایی پیاز به جای کشت مستقیم بذر).

2- استفاده از بذور مقاوم و متحمل به خشکی و تنش های کم آبی و معرفی ارقام مناسب با نیاز آبی پایین.

3- استفاده از ارقام متوسط و زودرس در محصولات بهاره.

4- تولید و تکثیر بذور زودرس و متوسط.

5- تاکید برکشت به موقع و رعایت تاریخ کشت و جلوگیری ازتاخیر درکشت (به خصوص در مناطقی که حداقل 4 ماه بعداز کشت در وضعیت یخبندان هستند).

6- بهبود روش های کاشت و رعایت اصول به زراعی(توسعه کشت های متراکم، استفاده از مالچ برای کاهش تبخیر در زراعت، رعایت تناوب زراعی باکشت ارقام مناسب، خشکه کاری دراراضی دیم).

7- بهره گیری از تکنیک های مقاوم سازی بذر به روش های فیزیکی و شیمیایی جهت تسریع در جوانه زنی.

8- بهبود مدیریت بقایای گیاهی (خردکردن بقایای گیاهی با استفاده از ساقه خردکن ها و جلوگیری ازسوزاندن کاه و کلش ها و بقایای گیاهی، مبارزه مکانیکی با علف های هرز مزارع).

9- گسترش کشت گیاهان با نیاز آبی کم خصوصا درمناطق کم آب مثل سورگوم و اسپرس بجای ذرت علوفه ای و جایگزینی جو به جای زراعت گندم و جلوگیری ازکاشت گیاهان با نیاز آبی بالا نظیر سویا در شرایط کم آبی.

10- انجام آبیاری تکمیلی در زراعت دیم برای کاهش اثرات خشکسالی.

11- کنترل به موقع آفات و بیمار ی ها و علف های هرز (از جمله مبارزه با آفت شته در مرحله زایش، مبارزه با علف های هرز جهت جلوگیری از تبخیر در مزارع).

12- کاهش عرض ردیف های کشت.

13- بهبود روش های آبیاری و استفاده از رو ش های کم آبیاری (جایگزینی کشت جوی و پشته بجای کرتی، کشت زیرپلاستیک)

14- استفاده ازگیاهان پوششی درطول پاییز و زمستان به منظور جلوگیری ازایجاد روان آب ها
و افزایش نفوذ و ذخیره رطوبت درخاک

15- استفاده از ارقام پاییزه به جای ارقام تابستانه درالگوی کشت گیاهان دارویی (مثل زیره
سبز ) .

ج ) رعایت امور به زراعی درباغات

  • استفاده ازعملیات به زراعی در باغات به منظورکاهش سطح تبخیر در باغات شامل:

1- هرس

2- حذف سرشاخه های خشکیده

3- کنترل به موقع علف های هرز

4- استفاده ازمالچ ( پلاستیکی و غیره )

5- استفاده از پوشش های سفیدکننده برای تنظیم یا کاهش نوردریافتی

6- استفاده ازچسب پیوند(چسب هایی که حاوی قارچ کش بوده و محافظ سلول ها و بافت های انواع درختان می باشند)

هرس درختان

1- هرس سبزدرفصل گرم سال(تیر-مرداد)، کوتاه کردن شاخه های طویل به منظورکاهش سطح سبزدرخت

2- هرس خواب ( خشک) حذف شاخه های آلوده، مزاحم و اضافی به صورتی که حذف کامل شاخه انجام گردد تا موجب تحریک و رشد جوانه های خفته نگردد.

3- قطع بازوهای خشک شده از 20 سانتیمتری زیر محل آسیب.

4- هرس شدید باغات دیم در اوایل تابستان.

5- تنک کردن میوه.

اعمال مدیریت صحیح باغات

1- کف بر کردن درختان باغ از 10 سانتیمتر زیرسطح خاک و پوشاندن سطح تنه قطع شده با مواد ضدعفونی

2- اجازه رشد به کلیه پاجوش های سال اول

3- حذف 50 درصد پاجوش ها درسال دوم

4- انتخاب پاجوش در سال سوم ترجیحا دورتر از تنه اصلی

5- حذف و ریشه کن کردن درختان خشکیده

6- اصلاح باغ باجایگزینی ارقام مناسب با رعایت کلیه اصول فنی درطراحی و احداث باغ

7- عمیق کاری در باغات نهال کاری درعمق 160 سانتی متری

8- استفاده ازموادضدتعریق

9- محلول پاشی با کود اوره

10- انتخاب ارقام و گونه های متحمل به خشکی و سرما

توصیه های آبیاری و تنظیم دورآبیاری

1- شناخت فیزیولوژی درخت و انجام آبیاری بر اساس دوره های پرنیاز

2- به باغداران توصیه شود از هم اکنون در هر دوره آبیاری یک روزآبیاری راباتاخیرانجام دهند تا در اوج بحران، ریشه درختان به کم آبی و دوره طولانی آبیاری عادت کرده باشد. ( مثلا دوره آبیاری اول 10 روز، دوره بعدی 11 روز، دوره بعدی 12 روز )

3- بیل زنی پای درختان وانجام شخم سطحی پس ازهرآبیاری جهت ازبین بردن لوله های موئینه( سله شکنی ) و کاهش تبخیر از سطح زمین

4- درباغات بزرگ با توجه به میزان آب در دسترس، بایستی مقداری ازسطح باغ درختان مسن و کم بازده ،آفت زده و بیمار را حذف و آب در دسترس را به درختان جوان تخصیص دهند.

5- سله شکنی اطراف درخت پس از هر آبیاری و گاورو شدن جهت کاهش هدررفتن آب.

6- بازسازی باغات موجود برای بهینه کردن مصرف آب و بهره گیری اقتصادی ازآن ها.

د  ) توصیه های بهبود تغذیه گیاهی در محصولات زراعی و باغی

1- استفاده مناسب و متعادل از کودهای شیمیایی

2- استفاده ازکودهای دامی و آلی:

1- استفاده ازکودهای دامی و سبز و همچنین کودهای زیستی به منظور افزایش مواد آلی خاک.

2-استفاده ازکود دامی پوسیده درخاک زیر سایه انداز درخت، جهت حفظ رطوبت.

3-پخش کودهای آلی (گاوی) پوسیده در قسمت آبگیر درخت و مخلوط کردن آن با خاک تا سطح ریشه ها.

4-استفاده از کودهای میکروکچمنت ها ( کودهای سوپر جاذب ) و کودهای سبز و آلی.

 

3- کاربردکودهای شیمیایی

1-استفاده از کودپتاسیم در شرایط کم آبی.

2-عدم مصرف کود سرک در زمان شروع گلدهی در شرایط کم آبی.

3-استفاده ازکود فسفر در شرایط کم آبی در خاک هایی که فسفر خاک پایین است.

4-استفاده از کود پتاسیم جهت افزایش مقاومت گیاه به خشکی.

5-کاهش مصرف کودهای شیمیایی تحریک کننده رشد مانند کودهای ازته ( اوره،نیترات آمونیم، سولفات آمونیوم ) در شرایط کم آبی.

6- استفاده از مواد جاذب الرطوبه در سطح آبگیر درختان و بهره گیری از مواد شیمیایی مناسب جهت کاهش تبخیر و تعرق.

نتیجه گیری

برای جلوگیری ازافزایش خسارت ها و حفظ تولید و پایداری آن، قطعا توجه به هر یک از تدابیر و راهکارها و دستورالعمل های فنی و یافته های تحقیقاتی ذکر شده در این مقاله که متناسب با شرایط بحران و اقلیم منطقه می باشد، می تواند تولیدکنندگان بخش کشاورزی را در جهت کاهش خسارات احتمالی و عبور از شرایط موجود کمک نماید.

منابع

1- عبدالمطلب برات نیا-اثرات خشکسالی سال های 1393 – 1384 بر اقتصاد روستایی و
راهکارهای مقابله با آن.

2- غلامرضا چابکرو-فاطمه افروزه-سیدمحمدرضا اکبری-اثرات منفی خشکسالی و راهکارهای مقابله با آن (همایش ملی مدیریت بحران آب-سال 1388 )

3- راهکارها و دستورالعمل های مقابله با خشکی وخشکسالی (کمیته خشکسالی معاونت
امور تولیدات گیاهی وزارت جهادکشاورزی).

برای مشاهده اخبار روز صنعت پسته و مطالب مفید کشاورزی و پسته به کانال پسته رفسنجان بپیوندید 

برای عضویت در کانال بر روی تصویر زیر کلیک کنید:

مشاهده محتوا بیشتر
ادامه مطلب مهندس حسین محمدی نسب
بارگذاری بیشتر در آب و هوا

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

عواقب مصرف بی رویه سموم کشاورزی

مقدمه افزایش سریع جمعیت انسانی کره زمین در ابتدای قرن بیستم موجب شد بسیاری از گرسنگی و سوء…